vrijdag 19 mei 2017

Wordt Baybasin eindelijk verlost uit de greep van de Ndrangheta J Demmink?

Wordt Baybasin eindelijk verlost uit de greep van de Ndrangheta J Demmink?

cover Straf de armen

Natuurlijk hebben Rechtszaken te maken met de economie want er worden zaaknummers aangemaakt en dan kunnen rechtszaken economisch verantwoordt dienen.
Ook is dit gebaseerd op geestelijke strijdvoering en hier kunt U lezen hoe de maffia ons het volk onder de duim houdt omdat hier natuurlijk het grote geld verdient wordt is dit ook de ontmaskering van de Scientology die de ING bank heeft wereldwijd en niet bestaat omdat de Internationale Nederlanden Groep geen rechten ontleent aan het eurosysteem want dit is immers geen rechtsgeldige munteenheid!!!
Het van Duyn-arrest via het verdrag van Rome heeft betrekking op Een heilige maffia?
De Rooms-Katholieke Kerk en de Cosa Nostra die ook banden heeft met de Ndrangheta maffia die door de Luciferiaanse kerk wordt bestuurd; de Nieuwe Wereldorde en de Scientology!!!

Een heilige maffia? De Rooms-Katholieke kerk en de Cosa Nostra

op Sicilië

Transcriptie

1 Een heilige maffia? De Rooms-Katholieke kerk en de Cosa Nostra op Sicilië M A S T E R S C R I P T I E Internationale betrekkingen in historisch perspectief Student: Remy Balistreri (studentnummer ) Begeleider: dr. C.P.M. Klep Aantal woorden: augustus 2016
2 2 Afbeelding voorblad: Detail uit een religieuze processie op Sicilië. Bron: Alessandra Dino, La mafia devota. Chiesa, religione, Cosa Nostra
3 Inhoudsopgave 5 Inleiding Excommunicatie en een Mariabeeld Actuele aanleiding Opzet van het onderzoek Theoretisch kader: de rol van religie in de internationale betrekkingen De Rooms-Katholieke kerk op Sicilië Het concept maffia 15 Hoofdstuk 1 Instituties op Sicilië: een weerbarstig kruitvat 1.1 Mythevorming en geschiedenis van de Cosa Nostra Rustieke ridderlijkheid 1.2 Sicilië na de eenwording Een gezagscrisis en de strijd om grondbezit Kerk en maffia na de eenwording 1.3 Vervlechting van politiek, kerk en maffia Een politiek-criminele nexus Het doorbreken van de politiek-criminele nexus Stemrecht en Democratizia Cristiana Een religieus-politiek-criminele nexus 3 29 Hoofdstuk 2 Vrome maffiosi en heilige symbolen 2.1 Aardse en hemelse gerechtigdheid Intern en extern belang van religie voor de maffia Aardse en hemelse gerechtigdheid 2.2 Kerkelijke rituelen in de maffia Kerkelijke symboliek in maffiarituelen Kerkelijke symboliek in maffiacommunicatie Alle maffiosi zijn gelovig 37 Hoofdstuk 3 Zwijgende pausen en schuldige priesters 3.1 Lokale priesters en gulle maffiabazen Horen, zien, zwijgen, meewerken Processies en religieuze feesten Kapel, Mariabeeld en priester aan huis 3.2 Bondgenootschap en profijt voor de kerk Bondgenoten tegen het communisme 48 Hoofdstuk 4 Een katholieke contrabeweging 4.1 Het maatschappelijk middenveld tegen de maffia Mattanza, maxiproces en het maatschappelijk middenveld in opstand 4.2 Kerk en priesters in de antimaffiabeweging
4 Religieuze verontwaardiging over het maffiageweld Katholieke pioniers: Salvatore Pappalardo en Pino Puglisi 4.3 Een pontifex tegen de maffia Een heilige missie van Franciscus 4.4 Kerk, maffia en legitimiteit 60 Conclusie 66 Bronvermelding en literatuurlijst 4
5 Inleiding Excommunicatie en een Mariabeeld Diegenen die in hun leven het pad van het kwaad volgen, en dat doen maffiosi, staan niet in communicatie met God. Zij worden geëxcommuniceerd. 1 Paus Franciscus 5 Actuele aanleiding Paus Franciscus staat, sinds hij in 2013 het hoogste ambt binnen de Rooms-Katholieke kerk bekleedt, bekend als een mediagenieke kerkvader. Deze Argentijn Jorge Bergoglio poseert gewillig op selfies met gelovigen, neemt bij kerkelijke kwesties een verzoenende positie in en heeft uitgesproken standpunten in maatschappelijke discussies. Op 24 juni 2014 bracht de paus een bezoek aan het bisdom Cassano All lonio, gelegen in de Zuid-Italiaanse provincie Calabrië. 2 Tijdens dit bezoek hield Franciscus een veelbesproken toespraak, waarin hij zich in felle bewoordingen uitsprak tegen de maffia. Diegenen die in hun leven het pad van het kwaad volgen, en dat doen maffiosi, staan niet in communicatie met God. Zij worden geëxcommuniceerd, sprak Franciscus ten overstaan van een publiek van bijna honderdduizend man tijdens een heilige mis in de open lucht. De paus noemde de ndrangheta de Calabrese tak van de maffia een voorbeeld van aanbidding van het kwaad en een aanval op gemeenschappelijke waarden. Tegen maffiosi moet worden gezegd: nee! Het was de eerste keer dat een paus in Calabrië het woord ndrangheta durfde uit te spreken. 3 De toespraak in Calabrië bevatte de sterkste veroordeling van de maffia door een paus tot dan toe. Het was echter niet voor het eerst dat Franciscus zich uitsprak tegen de georganiseerde misdaad in Italië. In maart 2014 sprak hij, tijdens een mis in Rome, direct tot maffiosi die hun berouw wilden tonen: De hel wacht op jullie, als jullie op deze voet verder gaan. 4 In deze toespraak riep Franciscus maffiosi op tot bekering: Jullie kunnen jullie bloedgeld en macht doordrenkt met bloed niet meenemen naar een volgend leven, bekeer jullie! 1 Reuters, Pope lambasts mobsters, says mafiosi are excommunicated, Y5LK49NEJPs (21 juni 2014, laatst geraadpleegd: 19 oktober 2015). 2 Alexander Stille, The pope excommunicates the mafia, finally in: The New Yorker (24 juni 2014, online via newyorker.com, laatst geraadpleegd op: 14 augustus 2016). 3 Nicola Barbuto en Sanne de Boer, Mini-docu: hoe de paus het opneemt tegen de maffia in: De Correspondent (12 juli 2014, online via correspondent..nl, laatst geraadpleegd op: 14 augustus 2016). 4 Heather Saul, Pope Francis warns mafia repent over bloodstained money or end up in hell in: The Independent (22 maart 2014, online via independent.co.uk, laatst geraadpleegd op: 14 augustus 2016).
6 6 De reden dat de paus zijn felle veroordeling van het maffiageweld deed in het bisdom Cassano All lonio is een incident dat zich enkele maanden voor het bezoek van de kerkvader afspeelde. In januari 2014 werd het dorpje Cosenza, dat in het bisdom ligt, opgeschrikt door een bloedige moordaanslag. 5 In het dorp werden de stoffelijke resten van drie lichamen gevonden. Een van de slachtoffers was het driejarige jongetje Nicola Coco Campolongo. Hij zat naast zijn opa Giuseppe Ianicelli, een vermeende drugsdealer die in verband gebracht wordt met de ndrangheta, in diens auto. Lokale media meldden dat de opa van Coco plannen had om tegenover de politie uit de school te klappen over de drugsactiviteiten van de ndrangheta. 6 Twee mannen namen de auto en inzittenden onder schot. Doorzeefd door kogels werd het lichaam van de peuter teruggevonden. De dood van Coco leidde tot een korte, maar hevige, golf van Afbeelding 1 Een uitgebrande Fiat Punto in het dorpje Cosenza. In de auto werden drie lichamen gevonden, onder wie dat van Nicola Camplongo. Bron: EPA protest onder de lokale bevolking. Onder meer naar aanleiding van dit incident bracht Franciscus een bezoek aan het bisdom om zijn afschuw over de activiteiten van de maffia uit te spreken. Op 2 juli 2014, nog geen anderhalve week na het bezoek van de kerkvader, kwam het antwoord van de ndrangheta. Tijdens een religieuze processie in het dorp Oppido Mamertina, ook in het bisdom Cassano All lonio, werd zoals gebruikelijk een Mariabeeld door de straten gedragen. 7 Plotseling weken de dragers af van de vooraf bepaalde route door het dorp. De processie trok ongepland langs het woonhuis van Peppe Mazzagatti, één van de belangrijkste lokale maffiabazen. Aangekomen bij de woning, zakten de dragers door hun 5 Hashem Said, Holy See, Unholy Mob. Church continues anti-mafia crusade in: Al Jazeera America (online via: america.aljazeera.com, 19 september 2015, laatst geraadpleegd: 19 oktober 2015). 6 Evangelische Omroep, Dit is de dag, aflevering: De kerk en de maffia (uitgezonden op: 17 oktober 2015), 03:38-04:01. (Originele uitzending: CBC The Passionate Eye: The Pope and the Mafia) en Arcangelo Badolati, Il nonno del piccolo Coco era pronto a pentirsi in: Gazetta del Sud Calabria (online via:gazetadelsud.it, 18 februari 2015, laatst geraadpleegd: 14 augustus 2016). 7 Cindy Wooden, Bishop bans processions after homage to mafia boss in: Catholic Herald (online via: catholicherald.co.uk, 11 juli 2014, laatst geraadpleegd: 14 augustus 2016).
7 7 Afbeelding 2 De bewuste processie in Oppido Mamertina op 2 juli Bron: Catholic Herald / PA knieën en lieten het Mariabeeld een buiging maken voor het huis van de maffioso. Het leek alsof de dragers aan wilden tonen dat zij aan de kant van de ndrangheta stonden en de woorden van de paus niet ondersteunden. Agenten die de stoet begeleidden, verlieten hierop onmiddellijk de processie en het Openbaar Ministerie stelde enkele dagen later een onderzoek in. De verantwoordelijk priester zei over de processie: Dit voorval is een bewijs van hoe diep de criminele structuren in de cultuur van alledag zijn verankerd. 8 Een andere lokale priester wilde zo ver niet gaan: Wij houden ons uitsluitend bezig met de uitvaart. De kerk is geen onderzoeker, geen rechercheur. Het is niet onze taak vast te stellen wie verantwoordelijk is. Het is nog altijd niet duidelijk of de ndrangheta of drugs er iets mee te maken hebben. 9 Bisschop Francesco Milito betitelde het voorval als een voorbeeld van godslasterlijke devotie en besloot om processies in het bisdom tijdelijk te verbieden. 10 Als reactie op de woorden van paus Franciscus gebeurde er nog iets opvallends. In een gevangenis in Molise weigerden ruim tweehonderd leden van de ndrangheta om deel te nemen aan de zondagse mis. 11 Volgens de Italiaanse journalist Nicola Barbuso hebben veel maffiosi, als gevolg van de excommunicatie door Franciscus, een loyaliteitsprobleem. Wie wél de gevangeniskapel blijft bezoeken, zou door de andere maffiosi gezien kunnen worden als een spijtoptant, een clanlid met berouw. Volgens de erecodes van de maffia is het betonen van spijt en het uit de maffia stappen een doodzonde. Eenmaal buiten de gevangenis zou het met de kapelbezoekers slecht af kunnen lopen. 12 Roberto Saviano, de auteur van de bestseller Gomorrah over de 8 Wooden, Bishop bans processions after homage to mafia boss. 9 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 10 Wooden, Bishop bans processions after homage to mafia boss. 11 Barbuto en De Boer, Mini-docu: hoe de paus het opneemt tegen de maffia. 12 Ibidem.
8 Napolitaanse tak van de maffia, stelt dat de maffiosi in de gevangenis kiezen voor de religie van de ndrangheta in plaats van voor de religie van de kerk Opzet van het onderzoek In deze masterscriptie wordt de paradoxale verstandhouding tussen de Rooms-Katholieke kerk en de Cosa Nostra ( onze zaak ), de Siciliaanse tak van de maffia, onderzocht. Hoewel een bredere scope ook mogelijk is, is er in deze scriptie bewust voor gekozen om alleen te kijken naar de Siciliaanse maffia. Die keuze is gemaakt omdat in de historiografie van de Italiaanse maffia veruit het meest geschreven is over de Cosa Nostra. Om die reden sluit een onderzoek naar de verstandhouding tussen kerk en maffia op Sicilië beter aan op bestaande historiografische discussies. Bovendien is de Siciliaanse maffia exemplarisch voor de andere Italiaanse maffia s. Een groot deel van de uitkomsten van dit onderzoek gelden net zo goed voor de camorra of de ndrangheta. Om echter specifieke uitspraken te kunnen doen, is gekozen om het onderzoek te beperken tot Sicilië. Over het belang van een dergelijk onderzoek schrijft de Italiaanse sociologe Alessandra Dino, als onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Palermo en de auteur van het boek La mafia devota (2008; de toegewijde, gelovige maffia), dat een verstrengeling tussen kerk en maffia aantoont hoe de georganiseerde misdaad een bedreiging kan vormen voor het maatschappelijk middenveld en de democratie. 14 Daarnaast is er, ondanks dat historici en sociale wetenschappers zich vanuit diverse invalshoeken al vanaf de negentiende eeuw bezighouden met het maffiafenomeen, pas sinds recent academische aandacht voor de connectie tussen kerk en maffia. 15 De eerste artikelen over deze thematiek verschenen in de jaren negentig; La mafia devota van Dino geldt als de eerste volledige monografie over dit onderwerp. Bovendien lijken religie en georganiseerde criminaliteit op het eerste gezicht elkaars tegenpolen te zijn. Een voorbeeld als in Cassano All lonio geeft aan dat er op zijn minst een bepaalde samenhang tussen deze twee instituties is. Maar ook het bekendste maffia-epos op het witte doek, The Godfather, kent bijvoorbeeld een groot aantal verwijzingen naar de katholieke religie: zo wordt Michael Corleone in het derde deel van de trilogie in een religieuze orde benoemd en is de moord op een aartsbisschop in dat deel één van de belangrijkste verhaallijnen. 16 In deze masterscriptie wordt gezocht naar een historische verklaring voor een verwantschap tussen kerk en maffia. Valt een dergelijke verwantschap te verklaren aan de hand van 13 Ibidem. 14 Alessandra Dino, For Christ s sake. Organized crime and religion in: Felia Allum en Renate Siebert, Organized crime and the challenge to democracy (Hoboken: Taylor and Francis, 2014), Rosella Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions: the consistent face of an everchanging criminal movement in: California Italian Studies (2014, Vol. 5, Nr. 1), Francis Ford Coppolla, The Godfather part III (Paramount Pictures, 1990).
9 een analyse van de Italiaanse staatsvorming vanaf de negentiende eeuw? Welk belang is er voor de maffia gediend bij een goede relatie met de clerus? En welk belang heeft de kerk bij het onderhouden van goede betrekkingen met maffiosi? Is er een kantelmoment aan te wijzen in de betrekkingen tussen kerk en maffia, bijvoorbeeld als gevolg van de opkomst van een maatschappelijke tegenbeweging tegen de maffia in het midden van de jaren tachtig van de twintigste eeuw? Hoe uitzonderlijk is de houding en zijn de uitspraken van de huidige paus, Franciscus, in het licht van deze ontwikkelingen? Hoe legitimeren kerk en maffia hun verwantschap? Deze vragen zijn in vier categorieën in te delen: de institutionele vervlechting tussen kerk en maffia op Sicilië; het belang van religie voor maffiosi; het belang van de maffia voor de kerk en religieuze kritiek op de maffia. Elke categorie wordt in deze scriptie in een apart hoofdstuk behandeld. De hoofdvraag van deze masterscriptie is: Welke rol speelt religie bij het door de maffia legitimeren van de machtige positie van de Cosa Nostra op Sicilië, in de periode vanaf 1861 tot aan het heden? 9 In de vier afzonderlijke hoofdstukken worden achtereenvolgens de volgende deelvragen behandeld: Welke rol speelt de Italiaanse eenwording bij de totstandkoming van een verwantschap tussen kerk en maffia? Op welke manier maakt de maffia gebruik van religie, bijvoorbeeld ter legitimatie van de (machts)positie van de organisatie? Welke voordelen heeft de kerk bij een goede verstandhouding met maffiosi? Welk ontwikkeling heeft de relatie tussen de kerk en de maffia doorgemaakt onder invloed van de antimaffiabeweging? Hoe past de houding van paus Franciscus in die ontwikkeling? Theoretisch kader: legitimiteit en institutionele theorie Het theoretisch kader van deze masterscriptie is het begrip legitimiteit, zoals dat gebruikt wordt in de institutionele theorie. In de definitie van Mark Suchman betekent dit begrip: De
10 10 algemene beleving of aanname dat de acties van een entiteit of institutie wenselijk, juist of passend zijn in een systeem van sociaal geconstrueerde normen, waarden en opvattingen. 17 Legitimiteit is steeds verbonden met het begrip rechtvaardigheid. In de institutionele theorie wordt vaak de nadruk gelegd op hoe organisatiestructuren of instituties acceptatie hebben verkregen in een brede laag van de samenleving. 18 In deze masterscriptie wordt met name bekeken hoe religie gebruikt wordt door de maffia om de machtspositie van deze organisatie te legitimeren. Jonathan Fox schrijft dat het gebruik van religie om regeringen, wetten, beleid en instituties te legitimeren alomtegenwoordig is in de geschiedenis. 19 Het beste voorbeeld hiervan is het droit divin, waar de absolutistische vorsten aan het Franse hof zich in de zeventiende en achttiende eeuw van bedienden. Ondanks dat een groot deel van de westerse wereld momenteel bestaat uit moderne democratieën, speelt religie nog steeds een grote rol in de legitimatie van machtsstructuren. 20 Overheden en niet-statelijke actoren hebben een sterke drang te willen profiteren van religieuze legitimatie, hetgeen het sterkst geldt bij corrupte of inefficiënte regimes. Voor actoren binnen de internationale betrekkingen is het gebruikelijk om zowel religieuze als seculiere bronnen van legitimiteit te gebruiken. Legitimiteit verhoogt namelijk de efficiëntie van het overheidsapparaat, immers: het handhaven van orde vereist zaken die het best en goedkoopst functioneren als er sprake is van een hoge legitimiteit, denk daarbij aan politie, gevangenissen en rechtbanken. Fox noemt elf aspecten 21 die van religie een bruikbare bron van legitimiteit maken, waarvan er zeven bruikbaar zijn voor deze scriptie 22 : 1) Het publieke profiel van religieuze instituties maakt het waarschijnlijk dat zaken die uit naam van religie worden gelegitimeerd door politici, media en het maatschappelijk middenveld worden opgepikt. 2) Geestelijken hebben doorgaans veel bruikbare politieke connecties. 3) Religieuze plaatsen en gebeurtenissen, zoals kerken of ceremonies, kunnen zowel voor godsdienstige als voor politieke zaken worden gebruikt. 17 Marc Schuman, Managing legitimacy: strategic and institutional approaches in: Academy of Management Journal (1995, Vol. 20, Nr. 3), Schuman, Managing legitimacy, Jonathan Fox, Comperative politics in: David Yamane (ed), Handbook of Religion and Society (Cham: Springer, 2016), Fox, Comperative politics, Enkele aspecten uit de theorie van Fox zijn voor ons onderzoek niet bruikbaar, omdat deze zich te specifiek richten op het academische debat over de rol van religie in de legitimatie van (bijvoorbeeld islamitisch) terroristisch geweld. 22 Ibidem, 452.
11 4) Religieuze instituties beschikken over de communicatiemiddelen om een groot publiek te bereiken, bijvoorbeeld de wekelijkse mis in de kerk. 5) Religieuze instituties hebben vaak een grote geldstroom, omdat er veel bereidheid is om geld te doneren aan religieuze fondsen. 6) Bewegingen die in meer of mindere mate gesteund worden door de clerus, krijgen daarmee automatisch een zekere vorm van legitimiteit. Zij krijgen die steun immers van de vertegenwoordigers van God, waardoor de beweging een devoot karakter krijgt. 7) Religieuze instituties hebben vaak (officieus) een beschermde status, waardoor overheden geneigd zijn minder repressief op te treden in het geval van misstanden. 11 Fox positioneert de Rooms-Katholieke kerk in Italië als multi-tiered preferences one religion. 23 Hiermee wil hij zeggen dat er geen staatsgodsdienst is, maar dat de Rooms-Katholieke kerk unierke erkenning en steun ontvangt. Andere religies ontvangen minder voordelen dan de katholieke religie, maar hebben nog altijd een geprivilegieerde positie. De zeven aspecten van religie als bron van legitimiteit worden in deze masterscriptie gebruikt als kader om te onderzoeken waarom maffiosi een verwantschap hebben gezocht met de Rooms-Katholieke kerk. Hierbij wordt rekening gehouden met discontinuïteit door verschillende historische ontwikkelingen en een principe van wederkerigheid, waarbij ook de Rooms- Katholieke kerk belangen had bij het meewerken met de maffia. Deze masterscriptie bestaat grotendeels uit literatuuronderzoek naar boeken, artikelen en andere publicaties over de Siciliaanse maffia en de rol van religie binnen die organisatie. Daarnaast heeft er een interview plaatsgehad met prof. dr. Anton Blok, emeritus hoogleraar culturele antropologie aan de Universiteit van Amsterdam en auteur van het standaardwerk The Mafia of a Sicilian Village (1974), waarvoor hij een jaar lang veldonderzoek gedaan heeft naar de maffiastructuren in een kleine Siciliaanse gemeenschap. Professor Blok wordt internationaal beschouwd als een van de leidende wetenschappers op het gebied van de maffiageschiedenis, hetgeen al blijkt uit het feit dat zijn standaardwerk in nagenoeg iedere wetenschappelijke publicatie over de maffia wordt geciteerd. Gebruik van de concepten kerk en maffia in deze scriptie Tot slot zal in deze inleiding een kort overzicht geschetst worden van, in de eerste plaats, de positie van de Rooms-Katholieke kerk op Sicilië, en in de tweede plaats van het concept maffia. 23 Ibidem, 454.
12 Deze definities zijn leidend voor hoe de begrippen kerk en maffia in de rest van deze scriptie worden gehanteerd. De Rooms-Katholieke kerk op Sicilië Paus Pius XII zei in 1946: Meer dan vijftien eeuwen lang zijn de Italianen trouw gebleven aan de leer van het geloof, dat lijkt voor hen iets normaals en onbetwists te zijn. 24 De kerkvader lijkt gelijk te hebben, want geloof speelde en speelt een belangrijke rol in de Siciliaanse samenleving. In alle dorpjes en steden herbergen de straatjes een hoop religieuze symboliek, varierend van prentjes van geestelijken bij de voordeur en op de autoruit tot openbare altaren voor de lokale beschermheilige. Officiële cijfers ontbreken (die bestrijken heel Italië en niet specifiek Sicilië), maar veelal wordt aangenomen dat nagenoeg iedere Siciliaan zich verbonden voelt met het katholieke geloof secularisatie is op het eiland een betrekkelijk zeldzaam verschijnsel. In heel Italië is volgens de statistische database World Factbook 80 procent van de inwoners 12 Rooms-Katholiek, de aanname is dat dit percentage op Sicilië nog iets hoger ligt. 25 De keuze om in deze masterscriptie het maffiafenomeen te bestuderen in relatie tot de Rooms-Katholieke kerk is dan ook geen toevallige. Bovendien speelt nog een andere discussie een rol: aangezien het overgrote deel van de scholen in Zuid-Italië een katholieke signatuur heeft, waarbij zeker in het verleden geestelijken een rol speelden binnen de uitvoering van het onderwijs, is de stelling te verdedigen dat de Rooms-Katholieke kerk een verantwoordelijkheid heeft bij het creëren van bewustzijn bij jongere generaties, bijvoorbeeld over criminaliteit en de maffia. 26 De verantwoordelijkheid die de kerk draagt als ideologische institutie maakt het extra urgent om grondig te onderzoeken op welke wijze geestelijken exact verstrengeld waren en zijn met de maffia. Het concept maffia Het begrip maffia stamt uit het westen van Sicilië, dat in de negentiende eeuw bekend stond als het werkterrein van zogeheten malfattori (kwaaddoeners). 27 Anton Blok definieert het begrip maffia als afgedwongen bescherming van bezit, verschaft door lokale, informele, autonome, losjes georganiseerde groepen, die families of cosche (het meervoud van cosca) noemt 24 Paul Ginsborg, Italy and its discontents. Family, civil society, state, (Londen: Penguin Books, 2001), CIA, World Factbook (online via: https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/it.html, versie: 4 augustus 2016, laatst geraadpleegd: 16 augustus 2016). 26 Dino, For Christs sake, Anton Blok, Anthropology of mafia in: Paul Baltus en Neil Smelser, International Encyclopedia of the Social & Behavorial Sciences (Amsterdam: Elsevier, 2015), 422.
13 en die onder aansturing staan van een capo, een leider. 28 De kwalificatie losjes georganiseerd zal in deze scriptie op meerdere plaatsen betwist worden. 29 Historicus John Dickie zegt dat de Cosa Nostra de unieke eigenschappen van een schaduwstaat, een illegaal bedrijf en een geheim genootschap combineert. 30 De maffia lijkt op een staat, omdat er sprake is van een streven om het grondgebied volledig te controleren. Echter is de maffia geen alternatief voor de wettige regering; maffiosi trachtten (en slaagden daar in de geschiedenis vaak in) de regering door middel van infiltratie en intimidatie aan hun kant te krijgen. De maffia lijkt op een bedrijf, omdat er naar winst wordt gestreefd. Ten slotte lijkt de maffia op een geheim genootschap omdat in ruil voor lidmaatschap van de Cosa Nostra strenge gedragsregels en -beperkingen worden opgelegd. Historicus Salvatore Lupo ziet vier manieren om het maffiafenomeen te beschouwen: als spiegel van de traditionele samenleving, als zakelijke onderneming, als georganiseerd genootschap en als juridische ordening. 31 In de etymologie van het woord maffia is het interessant om vast te stellen dat deze 13 term zeker tot aan de eerste helft van de negentiende eeuw een positieve connotatie kende. 32 De Palermitaanse etymoloog Giuseppe Pitrè schreef rond 1880: De maffia is geen sekte of organisatie; er zijn geen regels of statuten. Een maffioso is geen dief of bandiet. Maffia staat voor zelfbewustzijn. Volgens Pitrè werd de term voornamelijk gebruikt als synoniem voor schoonheid en uitmuntendheid, waaruit volgt dat met een maffioso een moedige man werd aangeduid en met een maffiosa een knappe vrouw. Na de Italiaanse eenwording is deze positieve connotatie grotendeels verdwenen en verweven met de betekenis van malfattori. Naast de Siciliaanse Cosa Nostra bestaan er nog drie andere Italiaanse maffia s: de ndrangheta uit Calabrië, de Camorra uit de omgeving van Napels en de Sacra Corona Unita uit Apulië. 33 In deze scriptie wordt onderzoek gedaan naar de Siciliaanse Cosa Nostra. De term maffia duidt dan, tenzij nadrukkelijk anders aangegeven, op de Siciliaanse tak van de Italiaanse maffia. De vier maffia-organisaties vormen weliswaar geen homogeen fenomeen, maar vertonen op veel gebieden grote overeenkomsten, waardoor het aannemelijk is dat een relevant deel van de uitspraken in deze scriptie ook van toepassing is op andere takken van de Italiaanse maffia. 28 Blok, Anthropology of mafia, Het beeld van de maffia als hiërarchisch en strak georganiseerd is afkomstig uit de getuigenissen van spijtoptant Tomasso Buscetta en wordt in het vierde hoofdstuk nader uitgediept. 30 John Dickie, Cosa Nostra. A history of the Sicilian mafia (Londen: Hodder and Stoughton, 2004), Salvatore Lupo, History of the mafia (New York: Columbia University Press, 2009), Lupo, History of the mafia, Dickie, Cosa Nostra, 1.
14 De Belgische politicologe Letizia Paoli stelt dat de Italiaanse maffiagroeperingen als gemene deler evenzeer de eigenschappen van een organisatie hebben. 34 Zo heeft de Cosa Nostra haar eigen handhavingsmechanisme waarmee de afzonderlijke clusters binnen de groepering worden gereguleerd. Ook kent de Cosa Nostra jaarlijkse verkiezingen voor de positie van capo (hoofd van de organisatie), consigliere (adviseur) en capodecina (hoofd van een bepaalde wijk of regio). 35 De Cosa Nostra kent bovendien vanaf de jaren vijftig van de twintigste eeuw een zogeheten commissie, een bestuurslaag die bestaat uit de hoofden van de belangrijkste maffiafamilies, die de organisatie leidt, beslissingen neemt en conflicten kan oplossen. Door middel van een afpersingssysteem oefenen maffiagroepen een zekere vorm van soevereiniteit uit. 36 Zoals reguliere overheden dat ook doen, heft de maffia belasting over de belangrijkste activiteiten in het machtsgebied. Eén van die activiteiten is het bieden van bescherming aan lokale ondernemers en functionarissen als politieagenten en priesters. In een goed functionerende staat is het de rol van de overheid om deze bescherming te bieden. Dit was in de eenheidsstaat Italië niet het geval. 14 In het volgende hoofdstuk zal uiteengezet worden hoe politiek, kerk en maffia op Sicilië in elkaar verstrengeld zijn. De historische ontwikkeling van instituties op Sicilië na de Italiaanse eenwording zal worden onderzocht, net als de rol die mythevorming over de maffia speelt. In de hierop volgende hoofdstukken zal vervolgens worden besproken hoe maffiosi ter legitimatie van hun machtspositie gebruik maken van religie; welke belangen de Rooms-Katholieke kerk heeft bij samenwerking met de maffia en welke kantelmomenten er zijn in de katholieke beweging tegen de maffia. 34 Letizia Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië; 150 jaar betrekkingen tussen maffia en politiek in: Justitiële verkenningen: politiek en georganiseerde misdaad (2009, Vol. 35, No. 3), Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, Ibidem, 31.
15 Hoofdstuk 1 Instituties op Sicilië: een weerbarstig kruitvat 1.1 Mythevorming en geschiedenis van de Cosa Nostra Rustieke ridderlijkheid Veel Sicilianen hebben het bestaan van de maffia als geheim crimineel broederschap lang ontkend. 37 Maffiosità ( maffioos zijn ; hiermee wordt een combinatie van Siciliaanse karaktertrekken aangeduid, die grofweg neerkomen op: melancholiek, het vertonen van criminele neigingen en het buiten de gebaande paden opereren) werd gezien als een typisch Siciliaanse eigenschap, als onderdeel van de volksaard en de mentaliteit van de eilandbewoners. Sicilianen hadden nu eenmaal de neiging geschillen buiten de officiële kanalen op te lossen, omdat zij na tweeduizend 15 jaar vreemde overheersing een hardnekkige achterdocht jegens de staat hadden opgebouwd. 38 Historici beschouwen de theorieën over maffiosità als onderdeel van de Siciliaanse volksaard als een web van mystificaties, dat door de Cosa Nostra zelf in het zadel gebracht en in stand gehouden is. 39 Een bekend voorbeeld van de mythevorming over maffiosi is de opera Cavalleria Rusticana ( rustieke ridderlijkheid ) van Pietro Mascagni, die in 1890 in Rome in première ging. 40 De opera speelt zich af in een gevangenis op het Sicilië van de jaren vijftig van de negentiende eeuw en vertelt het verhaal van een genootschap van eervolle mannen, die door middel van geweld en afpersing strijden voor een verenigd Italië. In Cavalleria Rusticana is rustieke ridderlijkheid bij uitstek een omschrijving van het Siciliaanse karakter: een mix tussen gewelddadige hartstocht en een haast Arabische trots. 41 Het past bij een bekend Italiaans spreekwoord: tutti colpevoli, nessuno colpevolo ( als iedereen schuldig is, is niemand schuldig ). 42 De mythe dat maffiosi hun misdadige gedragingen te danken hebben aan de Siciliaanse volksaard, gold jarenlang als de ultieme vrijbrief voor de Cosa Nostra. Het is om deze reden dat de Siciliaanse maffia gedurende een lange periode kon standhouden als machtige criminele organisatie. De Cosa Nostra was in staat om veel Sicilianen te 37 John Dickie, Blood brotherhoods. The rise of the Italian mafias (Londen: Hodder and Stoughton, 2011), Dickie, Blood brotherhoods, Ibidem. 40 Dickie, Cosa Nostra, xiii. 41 Ibidem, xvii. 42 Ibidem.
16 laten geloven dat er geen geheim broederschap bestond en dat geweld en afpersing voortkwamen uit eervolle motieven, die hun oorsprong hadden in de roerige Siciliaanse geschiedenis en het al even weerbarstige Siciliaanse karakter. Deze mythevorming verklaart ook waarom veel maffiosi vertellen dat de geschiedenis van de maffia minstens teruggaat tot aan de middeleeuwen, in plaats van zoals de heersende opvatting in de historiografie luidt in de negentiende 16 eeuw. 43 Als gevolg van deze mythevorming beschouwden veel maffiosi de Cosa Nostra als een verzameling erecodes: eer, trouw en manmoedigheid staan centraal. 44 De belangrijkste erecode is de omertà: de eerbare stilte die wordt opgevat als de morele weerzin om gebruik te maken van het juridische systeem en de heilige plicht te zwijgen. De mythevorming rondom de maffia heeft maffiosi in staat gesteld om naar buiten toe een beeld te presenteren van eervolle mannen die ervoor ijverden om sociale orde te bewerkstelligen. 45 Hierdoor was het meer dan een eeuw voor maffioso gelegitimeerd nadrukkelijk onderdeel uit te maken van niet alleen het publieke maatschappelijke leven, maar ook het publieke religieuze leven. 46 Het feit dat maffiosi dit beeld naar buiten toe zo succesvol hebben kunnen uitdragen, is een belangrijk deel van de verklaring waarom het lang geduurd heeft voordat er een brede maatschappelijke en kerkelijke beweging tegen de maffia op gang gekomen is. Bijzonder aan de positie van de Cosa Nostra is dat de organisatie onder- noch bovenwereld is, maar de vervlechting tussen onder- en bovenwereld representeert. Deze vervlechting wordt in deze scriptie uitgewerkt door middel van twee modellen: de politiek-criminele nexus en de religieus-politiek-criminele nexus. 1.2 Sicilië na de eenwording Een gezagscrisis en de strijd om grondbezit Historicus John Dickie schrijft dat het problematische karakter van Sicilië zich al ontwaarde voor de Italiaanse eenwording. 47 Sicilië was onderdeel van het Koninkrijk der Twee Siciliën, maar op het eiland gold dat het gezag van de heersende Bourbon-familie aanmerkelijk zwakker was dan in de andere delen van het koninkrijk. 48 Een verklaring hiervoor is dat ordehandhaving 43 Dickie, Cosa Nostra, Lupo, History of the mafia, 12 en Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, Ibidem. 47 Dickie, Blood brotherhoods, Ibidem, 85.
17 op Sicilië van oudsher een taak was van privélegertjes van grootgrondbezitters. Aan het begin van de negentiende eeuw werden, zonder groot succes, enkele pogingen ondernomen tot het vestigen van een gecentraliseerde politiemacht. Dit mislukte omdat deze politieagenten veelal onderdeel uitmaakten van één van de om de macht strijdende partijen op het eiland. John Dickie 17 duidt deze negentiende-eeuwse ordehandhavers dan ook aan als gangsters in een uniform. 49 Bovenop de gezagscrisis op Sicilië was er in de vroege negentiende eeuw ook sprake van politieke en economische onrust op het eiland, als gevolg van de overgang van een feodaal naar een kapitalistisch systeem. 50 In 1812 wordt het feodalisme op Sicilië afgeschaft en vanaf dat moment is grondbezit niet langer een erfelijk gegeven, maar een zaak van de vrije markt. 51 Kort nadat de vrije markt op Sicilië zijn intrede had gedaan, waren er al signalen dat criminele broederschappen misbruik maakten van de ontstane economische ruimte. In 1838 schreef een onderzoeksrechter uit de West-Siciliaanse stad Trapani aan het Bourbon-bewind dat verboden broederschappen, een soort sektes, een permanente samenzwering vormden tegen een efficiente uitvoering van staatszaken. 52 Ondanks de (late) afschaffing van het feodalisme, bleef Sicilië zeker in de ogen van Noord-Italianen nog lang een feodaal karakter houden en was het eiland op economisch gebied erg achtergebleven in vergelijking met de rest van Italië. In de negentiende eeuw ontstonden dus broederschappen die door geweldsuitoefening trachtten grondbezit te verwerven. Tegen de gangbare opinie van de sociale wetenschappen in, die voorschrijven dat de leden van zulke gewelddadige clubs vaak uit de lagere klassen afkomstig zijn, bestonden die broederschappen veelal uit mannen uit de middenklasse. 53 Federico Varese schrijft dat deze broederschappen bestonden uit gewone Sicilianen, landeigenaren en priesters. 54 John Dickie stelt vast dat wie in de negentiende eeuw op Sicilië bezittingen had feitelijk geen belang had bij een goed functionerend rechtssysteem. Dickie concludeert: Geweld was een beroep geworden voor mensen die streefden naar een hogere positie op de maatschappelijke ladder. 55 Een tweede jaartal dat, naast de afschaffing van de feodaliteit in 1812, met betrekking tot het grootgrondbezit in Italië van belang is, is In dat jaar vindt namelijk de confiscatie van het kerkelijk grondgebied door de nieuw gevormde Italiaanse staat plaats. Enerzijds zorgde 49 Ibidem, Ibidem. 51 Blok, Anthropology of mafia, Dickie, Blood brotherhoods, Ibidem, Federico Varese, Mafias on the move. How organized crime conquers new territories (Princeton: Princeton University Press, 2011), Dickie, Blood brotherhoods, Interview met prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015).
18 dit voor een gespannen verhouding tussen de kerk en de Italiaanse regering, maar anderzijds zorgde dit ook voor grotere klassentegenstellingen in met name Zuid-Italië, doordat rijke landeigenaren zich steeds meer grond konden toe-eigenen. De verarming en proletarisering die dat als gevolg had, ligt zowel aan de basis van de economische achterstand van Sicilië ten opzichte van de rest van Italië als aan de basis van de sociaal-economische machtspositie die maffiosi als bezitters van grote stukken grond in Sicilië konden verwerven Een gefaalde staatsvorming en de kwestie van het zuiden L Italia e fatta. A restano fare gli Italiani, zou Massimo D Azeglio (één van de grondleggers van de Italiaanse staat) in 1861 hebben verzucht: Italië is af, nu rest ons nog Italianen te maken. 58 Italië was formeel een eenheidsstaat, maar het proces van nationale eenwording moest nog beginnen. Dit was het gevolg van het feit dat de eenwording een revolutie van bovenaf was geweest, waaraan het volk op geen enkele wijze deel had genomen. Een nationale gedachte ontbrak, met name in het zuiden, dan ook volledig. Dit was niet verwonderlijk: voor de eenwording was Italië een lappendeken van verschillende koninkrijkjes, die in sommige gevallen maar weinig overeenkomst met elkaar hadden: zo waren er grote verschillen in taal, cultuur, sociale structuren en (politieke) tradities. 59 Anton Blok stelt vast dat de maffia kon ontstaan door fouten in de staatsvorming van Italië. 60 Doordat een sterke centrale staat ontbrak, waren veel Zuid-Italianen aangewezen op zelf-hulp, als het gaat om handhaving van de openbare orde, bescherming, juridische en economische kwesties. In het zuiden lag om die reden het geweldsmonopolie niet bij de staat, maar bij de geheime maffia-organisaties. De lokale bevolking en lokale bestuurders hebben zich doof en blind getoond voor de problemen die de maffiagroeperingen met zich meebrachten, waardoor er zeker een eeuw lang grofweg van 1860 tot 1960 een cultuur van zwijgzaamheid is ontstaan. 61 Horen, zien, zwijgen is niet voor niets nog altijd een bekend Siciliaans motto. De politicoloog Charles Tilly voegt toe dat de samenhang tussen politiek en maffia in Italië een uitwas is van het staatsvormingsproces van de eenheidsstaat Italië. 62 Tilly stelt dat de centrale staat Italië zwak is, omdat bij de eenwording in 1861 er sprake was van een uitbreiding van het machtssysteem op nationaal niveau, zonder dat de onderliggende machtssystemen op 57 Interview met prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). 58 Jaap van Osta, Een geschiedenis van het moderne Italië (Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2008), Van Osta, Een geschiedenis van het moderne Italië, Interview met prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). 61 Ibidem. 62 Blok, Anthropology of mafia, 422.
19 19 lokaal niveau werden onderworpen. Dit valt volgens Tilly te verklaren doordat de nieuwe eenheidsregering, de lokale machthebbers veelal grootgrondbezitters, maar bijvoorbeeld ook de Rooms-Katholieke kerk nodig had om effectief gezag uit te kunnen oefenen in grote delen van Zuid-Italië en Sicilië. Deze gedeelde macht werd door de lokale bevolking vaak geaccepteerd omdat de nieuwe eenheidsstaat ver van de bevolking afstond en bovendien geen veiligheid en bescherming kon garanderen. Na de Italiaanse eenwording was de zogeheten kwestie van het zuiden onvermijdelijk een heet hangijzer voor de pasgevormde eenheidsstaat. 63 De centrale overheid had grote moeite om de beginselen van de democratische rechtstaat op te leggen aan de inwoners van Zuid-Italië. Banditisme was daar wijdverbreid en er waren in het zuiden veel broederschappen met een sterke drang naar afscheiding en onafhankelijkheid. Veel van die broederschappen zagen de eenwording als het verslaan van het Bourbon-gezag én van de Rooms-Katholieke kerk en wilden graag af van de nieuwe liberale machthebbers, die zij zagen als de zoveelste buitenlandse bezettingsmacht in de geschiedenis van Sicilië. 64 In deze analyse van de zuidelijke kwestie wordt tevens duidelijk dat een tweede fout bij de vorming van de Italiaanse staat te maken heeft met de betrekkingen tussen de nieuwe eenheidsstaat en de Rooms-Katholieke kerk. Evenmin als bij de eenwording lokale machtssystemen waren onderworpen, was dit gebeurd met het gezag van de kerk. Daarbij stonden kerk en staat al met elkaar op gespannen voet als gevolg van de kwestie van de kerkelijke grondgebieden. Als resultaat van deze twee fouten in de staatsvorming stond de kerk negatief tegenover de nieuwe eenheidsstaat. Dit maakte de toch al wankele machtspositie van de staat in het katholieke zuiden extra problematisch. 1.3 Vervlechting van politiek, kerk en maffia Een politiek-criminele nexus Het Openbaar Ministerie in Palermo deed op 27 maart 1993 een verzoek aan het Italiaanse parlement: voormalig premier Giulio Andreotti werd ervan verdacht decennialang de belangrijkste schakel te zijn geweest tussen de Cosa Nostra en de Italiaanse politiek en de openbaar aanklager wilde hem hiervoor vervolgen. 65 De toestemming van het parlement was in deze kwestie noodzakelijk, aangezien Andreotti als senator onschendbaarheid genoot. Nadat het parlement akkoord ging met de vervolging van Andreotti, vonden van 1995 tot 1999 twee grote processen 63 Varese, Mafias on the move, Ibidem. 65 Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, 30.
20 20 tegen de politicus plaats. Eén over zijn sleutelpositie tussen maffia en politiek en een ander over zijn vermeende betrokkenheid bij de moord op een kritische journalist. 66 Andreotti wordt in 1999 wegens gebrek aan bewijs in beide zaken vrijgesproken, maar dat kon de maatschappelijke twijfel over zijn integriteit en zuivere intenties niet wegnemen. Bovendien oordeelde de rechter dat Andreotti zich in het begin van zijn politieke loopbaan wel degelijk schuldig had gemaakt aan samenwerking met de maffia, maar dat deze zaken inmiddels verjaard waren. 67 De Belgische politicologe Letizia Paoli noemt de rechtszaken tegen Andreotti een treffend voorbeeld van de zogeheten politiek-criminele nexus in Italië: de samenhang tussen georganiseerde misdaad en vertegenwoordigers van de overheid. 68 Paoli verklaart het bestaan van deze samenhang door het feit dat de Italiaanse maffiagroeperingen, anders dan gewone bendes en misdadigers, geen genoegen nemen met het maken van winst door misdaad; in de gebieden waar deze groepen hun thuisbasis hebben willen ze politieke macht verkrijgen en behouden. 69 Volgens Paoli bestaat de nexus tussen criminaliteit en politiek in Italië al sinds de eenwording van Alexander Stille deelt die mening: De geschiedenis van de maffia en die van de Italiaanse staat begint op hetzelfde moment. 71 Het bestaan van deze nexus heeft ertoe geleid dat de maffia een hoge mate van bescherming en steun heeft gekregen van Italiaanse overheidsfunctionarissen. Alleen ten tijde van het fascisme, toen de ijzeren prefect Cesare Mori namens de regering-mussolini Sicilië bestuurde, bleek de nationale overheid sterk genoeg om de maffia met harde hand te bestrijden. 72 Overigens verliep de medewerking van de Rooms- Katholieke kerk met de harde lijn van Mori niet van harte; veel geestelijken waren te innig verstrengeld in een netwerk met maffiosi om zich tegen de maffia te kunnen keren. 73 Pas in 1927 gaf een klein aantal bisschoppen openlijk aan het beleid van Mori te steunen. Zeker een eeuw lang, tot diep in de jaren zestig van de twintigste eeuw, sloten overheidsfunctionarissen overeenkomsten met maffiosi, bijvoorbeeld om de orde te handhaven in een 66 Ibidem. 67 De film Il Divo van Paolo Sorrentino uit 2008 beschrijft het politieke leven van Giulio Andreotti, inclusief zijn connecties met maffiosi. 68 Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, Ibidem, Ibidem, Alexander Stille, Excellent cadavers. The mafia and the death of the first Italian Republic (Londen: Vintage, 1996), Interessante werken over de maffia ten tijde van het fascisme zijn het boek Christopher Duggan, Fascism and the mafia (Londen: Yale University Press, 1998) en het artikel Salvatore Lupo, The allies and the mafia in: Journal of modern Italian studies (1997, Vol 2, Nr. 1). 73 Diego Gambetta, The Sicilian mafia. The bussiness of private protection (Cambridge: Harvard University Press, 1996), 50.
21 door de maffia gecontroleerd gebied. 74 In die zin fungeerde de maffia enerzijds als een vervanging voor overheidsinstellingen door bescherming te bieden aan de lokale bevolking en in zekere zin de openbare orde te bewaren, maar anderzijds zorgden de overeenkomsten tussen regering en maffiosi er ook voor dat de staat zwak bleef. In 1993 concludeerde een parlementaire onderzoekscommissie, de Commissione Parlementare Antimafia, dat de verstandhouding tussen de maffia en overheidsinstellingen leek op die tussen twee soevereine staten: De een 21 viel de ander niet aan, zo lang iedereen binnen zijn eigen grenzen bleef. 75 Een tweede verklaring voor de samenhang tussen politiek en maffia is dat maffiagroeperingen bij de lokale bevolking een hoge mate van legitimiteit behielden. 76 De maffia werd door een groot deel van de bevolking niet gezien als een slecht verschijnsel, aangezien maffiosi in tegenstelling tot functionarissen van de staat wel in staat bleken tot het bieden van bescherming en een zekere handhaving van de openbare orde. Die legitimiteit blijkt onder meer uit het feit dat voortvluchtige criminelen zich veelal in hun eigen thuisregio schuilhouden, tot aan de jaren zeventig zelfs zonder daarbij serieuze voorzorgsmaatregelen te nemen. 77 Daarnaast vormt het succesvolle beroep dat de maffia deed op religieuze symbolen een tweede bron van legitimiteit bij de lokale bevolking. Doordat maffiosi succesvol wisten te verkopen dat zij streden voor een heilige missie, konden zij op de steun rekenen van een deel van de Siciliaanse bevolking. Bovendien was de nationale publieke opinie onverschillig tegenover het maffiaprobleem; het maffiaprobleem werd gebagatelliseerd tot een typisch zuidelijk probleem gewelddadigheid was nu eenmaal een onderdeel van de Siciliaanse volksaard. Italianen in het noorden bleken door de geschiedenis heen hun minachting over luie, onwetende en criminele Zuid- Italianen nauwelijks te kunnen onderdrukken. 78 De maffia werd veelal dan ook niet als een serieus probleem beschouwd. De gewelddadige broederschappen als hun bestaan al werd erkend werden vaak gezien als de Siciliaanse manier van problemen oplossen. 74 Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, Ibidem. 76 Ibidem, Ibidem. 78 Onder meer in Alfredo Niceforo s L Italia barbera contemporanea (1898) wordt een nagenoeg volledige inventaris gegeven van alle vooroordelen van Noord-Italianen over Zuid-Italianen. Niceforo ging zelfs zo ver dat hij beweerde dat er raciale verschillen bestonden tussen Italianen in het noorden en die in het zuiden.
22 Het doorbreken van de politiek-criminele nexus 22 Vanaf het einde van de jaren zeventig verandert de verstandhouding tussen politiek en maffia. 79 Door de transatlantische handel in narcotica was de Cosa Nostra steeds rijker geworden en bovendien had een agressieve clan, de Corleonisi, de macht gegrepen in de maffiaorganisatie. Na een bloedig intern maffiaconflict tussen 1981 en 1983, de zogeheten mattanza of Tweede Maffiaoorlog 80, begonnen de Corleonisi hun grondgebied steeds nadrukkelijker te verdedigen, onder meer door moordaanslagen op tientallen politieagenten, magistraten en politici en enkele geestelijken. 81 Soms doordat deze functionarissen zich tegen de maffia hadden gekeerd, maar soms ook doordat zij zich niet hielden aan met de maffia gemaakte afspraken. Een keerpunt in de betrekkingen tussen politiek en maffia zijn de moordaanslagen door de Cosa Nostra op de vooraanstaande maffiajagers Giovanni Falcone en Paolo Borsellino in het voorjaar van Deze rechters waren de openbaar aanklagers tijdens het spraakmakende maxiproces dat van 1986 tot 1992 in Palermo werd gehouden en waarbij bijna 500 maffiosi op basis van verklaringen van 30 pentiti spijtoptanten; uit de school geklapte maffiosi werden aangeklaagd. 82 Historica Alison Jamieson schrijft dat de moordaanslagen op de populaire antimaffiarechters een golf van protest in alle lagen van de maatschappij teweegbrachten. 83 Falcone en Borsellino kregen, rechtstreeks op televisie uitgezonden, een staatsbegrafenis en in de Siciliaanse steden werden lakens met strijdbare teksten uit de balkons gehangen. Het maatschappelijk middenveld kreeg door die protesten voor elkaar dat er een nationale cultuur van bewustzijn over de maffia werd gecreëerd, onder meer doordat politici werden gedwongen nieuwe wetgeving aan te nemen waardoor het makkelijker werd de maffia te bestrijden. 84 Bovendien werden er getuigenbeschermingsprogramma s opgezet, waardoor het voor maffiosi makkelijker werd om als spijtoptant uit de maffia te treden en informatie te delen met justitie. In het vierde hoofdstuk wordt dit keerpunt nader besproken, wanneer de opkomst van de antimaffiabeweging en de rol van de kerk in die ontwikkeling wordt behandeld. Vanaf de jaren negentig wordt er vanuit de overheid effectief gewerkt aan het doorbreken van de politiek-criminele nexus. Zowel initiatieven van burgers als ontwikkelingen in het strafrecht hebben hieraan bijgedragen, met als gevolg dat maffiosi momenteel geen dominante 79 Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, Dickie, Cosa Nostra, Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, Dickie, Cosa Nostra, 19; Alison Jamieson, The Antimafia: Italy s fight against organized crime (Londen: Palgrave Macmillan, 2000), xx. 84 Alison Jamieson Anti mafia efforts in Italy, in: Studies in Conflict and Terrorism (1998, Vol. 21, Nr. 3),
23 positie meer hebben als het gaat om de toewijzing van openbare werken. 85 De basis van deze omslag is een veranderde publieke opinie, waarin de macht en het geweld van de maffia werden veroordeeld. Dit wil echter niet zeggen dat de samenhang tussen maffiosi en politici niet meer bestaat, met name op lokaal en regionaal niveau heeft de maffia nog altijd intieme banden met overheidsvertegenwoordigers Stemrecht en Democrazia Cristiana Christopher Duggan stelt dat kiezers in democratische staten in het stemhokje normaalgesproken een afweging maken tussen persoonlijke belangen en bredere politieke zorgen. 87 Volgens Duggan was er vanaf het prille begin van de eenheidsstaat in Italië iets anders aan de hand: Italianen hadden geen ervaring met democratische processen en steunden niet de meest eerlijke kandidaat, maar de kandidaat die geacht werd de meeste invloed te kunnen uitoefenen. Italianen en deze ontwikkeling was het sterkst in het zuiden van het land stemden dus op de politicus die hen mogelijk kon helpen aan een betere financiële situatie of met een juridisch conflict. Duggan beargumenteert dat dit probleem teruggaat tot de lokale gemeenschappen in het zuiden, die veelal officieus werden bestuurd door maffiabroederschappen. 88 Deze broederschappen gebruikten hun prestige en sociale en economische machtspositie om verkiezingen te kunnen beïnvloeden. Maffiosi gebruikten bovendien geweld tegen stemgerechtigden om de uitslag naar hun hand te kunnen zetten. Als gevolg van dit cliëntelistische systeem leken verkiezingsdagen feitelijk meer op een uitgebreide carnavalsoptocht: rijke landeigenaren brachten de kiezers in een stoet met hoogwaardigheidsbekleders, priesters en muzikanten naar het stembureau. 89 Daarnaast waren er verschillende mechanismen waardoor maffiosi en politici er zeker van konden zijn dat de kiezer wel op de juiste kandidaat had gestemd: zo waren er gevallen waarin de stembiljetten volledig ingevuld aan de stemgerechtigdden werden uitgereikt. 90 Op deze manier wisten maffiosi vrijwel alle verkiezingsuitslagen in het zuiden te beïnvloeden; opvallend genoeg altijd in het voordeel van katholieke (en later christendemocratische) kandidaten. 85 Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, Ibidem, Christopher Duggan, The force of destiny. A history of Italy since 1796 (Londen: Penguin Books, 2007), Duggan, The force of destiny, Ibidem. 90 Ibidem.
24 24 Het systeem zoals Duggan het beschrijft blijft tot aan de fascistische tijd effectief. Na de Tweede Wereldoorlog, toen het er even op leek dat een overwinning van socialisten, communisten en links-radicalen mogelijk was, accepteerde de christendemocratische partij (Democrazia Cristiana DC) steun uit alle richtingen, nadrukkelijk ook die van de maffia. 91 De groeiende populariteit van radicale linkse politieke bewegingen baarde zowel de DC als de Cosa Nostra zorgen. 92 Zowel de maffia als de christendemocraten waren bang om aan invloed te verliezen en besloten om die reden hun geheime verstandhouding van voor de fascistische periode te laten herleven. Lokale maffiabazen konden de DC helpen met het winnen van verkiezingen en toen zij daar opnieuw succesvol in waren gebleken, werd het ook voor nationale politieke kopstukken verleidelijk om te leunen op Zuid-Italiaanse politici, die veelal waren verstrikt in een systeem waarin politiek, religie, corruptie en georganiseerde criminaliteit waren verbonden. 93 Op Sicilië leken stemmen tijdens verkiezingen al met al, veel sterker dan in de rest van Italië, feitelijk meer op koopwaar. 94 De verkopers zijn de stemgerechtigden, de opkopers zijn de politici en maffiosi opereren als tussenpersoon door stemgerechtigden bescherming te bieden als zij op de juiste politicus stemmen. Politici verlenen in dit wederkerige systeem bescherming aan maffiosi, bijvoorbeeld als het gaat om het voorkomen van rechtsvervolging. Trouw is tussen alle schakels binnen dit systeem de verbindende factor. Een ander instrument dat de DC hanteerde om de steun van de maffia veilig te stellen, was het scheppen van werkgelegenheid. 95 Maffiosi die bewezen hadden over de juiste connecties te beschikken, konden rekenen op een aantrekkelijke functie binnen of buiten de politiek. De uitbreiding van het stemrecht zorgde voor een versterking van de nexus tussen politiek en maffia. 96 In ruil voor het ronselen van stemmen, soms door geweld te gebruiken tegen tegenstanders, kregen maffiosi een aantal voorrechten als wapenvergunningen, vrijwaringen van justitieel onderzoek, betrekkingen als ambtenaar of contracten voor openbare werken. Een andere ontwikkeling, die vanaf de jaren vijftig van de twintigste eeuw zorgde voor een sterkere samenhang tussen politiek en maffia was het feit dat politici niet langer uitsluitend afkomstig 91 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 92 Anton Blok, The mafia of a Sicilian village, A study of violent peasant entrepeneurs (New York: Harper & Row, 1974), Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 94 Gambetta, The Sicilian mafia, Blok, The mafia of a Sicilian village, Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, 34.
25 25 waren uit aristocratische families, maar in toenemende mate uit de middenklasse of (in mindere mate) lagere sociale klassen de klassen waartoe ook maffiosi behoorden. 97 In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw bleken een aantal prominente politici, zowel op lokaal als nationaal niveau, ingewijd in de maffia. Paoli bevestigt dit patronagesysteem, dat is ontwikkeld door de christendemocratische partij. Door middel van dat systeem werden sleutelposities op Sicilië bezet door DC-politici die gelieerd waren aan de maffia. Politici in deze sleutelposities worden verantwoordelijk gehouden voor de zogeheten Sack of Palermo, waarbij vanaf de jaren zestig tot aan de jaren negentig een groot aantal bouwprojecten op touw werd gezeten, die allemaal gegund werden aan maffiosi. 98 Als gevolg van de politieke bescherming verkreeg de Cosa Nostra uiteindelijk de macht over vier belangrijke economische sectoren: de bouwsector, de arbeidsmarkt, de kredietmarkt en de groothandelsmarkten. 99 De markt van openbare aanbestedingen en de commissies waarin de toewijzing van die aanbestedingen werd beslist, was bij uitstek een plek waarop politici en maffiosi elkaars belangen veiligstelden. De vraag luidt nog wel waarom de maffia bereid was om juist met de DC, en niet met andere politieke partijen, zo intensief samen te werken. Spijtoptant Vincenzo Marsala verklaarde tijdens zijn rechtbankverhoor: De enige partij waarop wij stemden was de christendemocratische partij. Dat was omdat haar vertegenwoordigers de maffia van oudsher het beste hadden beschermd. De regel was dat leden van de Cosa Nostra alleen campagne mochten voeren voor de DC, campagnevoeren voor de communisten was verboden. 100 Marsala stelt dat het wel toegestaan was om op een politicus van een andere partij te stemmen als een maffioso daar een persoonlijke reden voor had, bijvoorbeeld uit wederkerigheid omdat de betreffende politicus de Cosa Nostra een dienst had bewezen. Het was in dat geval nog steeds verboden om campagne te voeren voor die politicus. De keuze voor de DC, zo zei Marsala tijdens zijn getuigenis, was ook een veilige keus: doorgaans was de DC de grootste partij en had de partij regeringsinvloed, op die manier waren de voordelen voor de maffia verzekerd. Zich verbinden aan een kleinere partij dan de DC had tot een meer onzekere politieke machtspositie voor de Cosa Nostra geleid. Als gevolg van het feit dat in de jaren na de Tweede Wereldoorlog veel maffiosi direct of indirect actief werden in de christendemocratische partij, werd binnen die partij het maffiaprobleem op Sicilië gemarginaliseerd of zelfs ontkend. 101 Een voorbeeld van die ontkenning wordt 97 Ibidem, Ibidem. 99 Ibidem, Gambetta, The Sicilian mafia, Lupo, History of the mafia, 198.
26 geleverd door Mario Scelba, die in 1949 in zijn hoedanigheid van minister van Binnenlandse Zaken, het parlement toesprak: Een mooi meisje op Sicilië is mafiosa, een intelligente knul is mafioso. De term maffia wordt veel gebruikt, maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat er sprake is van een zekere overdrijving. 102 Historicus Salvatore Lupo schrijft deze ontkenningen deels toe aan het oude discours waarin misdadigheid wordt beschouwd als iets typisch Siciliaans, maar ziet ook een nieuwe verklaring voor het bagatelliseren van het maffiaprobleem: de Cosa Nostra slaagt er in de jaren na de Tweede Wereldoorlog betrekkelijk goed in om de openbare orde op Sicilië te handhaven en heeft daarom aan de christendemocratische regering bewezen van nut te zijn. In deze visie is er, volgens Lupo, sprake van een mafia d ordine een maffia die orde bewaart. 103 De christendemocratische partij benadrukte de visie van een maffia die orde handhaaft ook uit eigen belang: hiermee werd voor het electoraat van de partij benadrukt dat er onder de christendemocratische regeringen sprake was van een ordelijke situatie op Sicilië. Door de intensieve samenwerking tussen de Cosa Nostra en de DC vergrootte de Siciliaanse maffia vanaf de jaren vijftig tot in ieder geval de jaren negentig haar prestige, statuur, 26 belang en roem. 104 Een goed voorbeeld van hoe maffiosi christendemocratische kandidaten aan stemmen hielpen wordt gegeven door de getuigenis van voormalig DC-politicus Giovanni Micelli die openhartig zegt over zijn connectie met de maffioso Colletti: Ik begreep onmiddellijk dat Colletti talrijke connecties had en dat hij daardoor van nut kon zijn voor mijn verkiezingscampagne. Ik wist dat hij een man van eer was, maar als professioneel politicus was ik niet geïnteresseerd in zijn activiteiten; ik was slechts op zoek naar electorale mogelijkheden. Ik kreeg meer dan 35 duizend stemmen en u kunt niet van mij verwachten dat ik van elke stem de oorsprong ken. 105 Een religieus-politiek-criminele nexus In deze scriptie wordt een tweede model geïntroduceerd als variant op de politiek-criminele nexus van Letizia Paoli. Het model waarin de samenhang tussen de Rooms-Katholieke kerk, politieke instellingen en de georganiseerde misdaad wordt geanalyseerd, heet de religieus-politieke-criminele nexus. Over instituties in Italië schreef Celestine Bohlen in de New York Times: Er wordt wel gezegd dat de vloek die op Italië rust, is dat zij drie wereldmachten herbergt: 102 Ibidem. 103 Ibidem. 104 Raimondo Cantazaro, Men of respect: a social history of the Sicilian mafia (New York: Simon and Schuster, 1992), Gambetta, The Sicilian mafia,
27 Italië, de Rooms-Katholieke kerk en de maffia. Van deze drie is de Italiaanse staat veruit de 27 zwakste. 106 De geschiedenis van de verwantschap tussen de maffia en de kerk begint op zijn laatst bij de eenwording van Direct na de eenwording ontstond er een vijandschap tussen de kerk en de nieuwgevormde staat, voornamelijk vanwege de confiscatie van de kerkelijke grondgebieden. Bovendien stonden de liberalen, die de eenwording van Italië hadden geleid, bekend om hun anti-klerikale houding. Een escalatie van het conflict tussen de Italiaanse staat en de kerk volgde in 1870, toen met de inname van Rome de eenheidsstaat Italië werd voltooid. 108 De paus was beroofd van zijn grondgebied. In 1877 stelde paus Pius IX dat hij de legitimiteit van de Italiaanse staat niet kon erkennen en verbood hij Italiaanse katholieken om actief of passief deel te nemen aan nationale verkiezingen. 109 Over lokale verkiezingen had de paus echter niets gezegd. Veel katholieken ijverden er dan ook bij lokale verkiezingen voor om een verbinding te zoeken met politieke groeperingen die, net als zij, negatief tegenover de eenheidsstaat stonden. Op Sicilië werden op die manier de eerste politieke bondgenootschappen tussen katholieken en maffiosi gesmeed. De spanning tussen kerk en staat hield aan tot het Verdrag van Lateranen uit 1929, toen paus Pius XI en de Italiaanse premier Benito Mussolini de stichting van de Vaticaanse staat overeenkwamen. 110 Inmiddels hadden veel katholieken in de maffia een betrouwbaarder seculiere partner dan de staat gevonden. Sterker: historische bronnen uit de negentiende eeuw tonen aan dat een aantal priesters zowel carrière maakte binnen de Rooms-Katholieke kerk als binnen de Cosa Nostra. 111 Tot ver na de Eerste Wereldoorlog is er geen enkele bron die er op wijst dat er vanuit de Katholieke kerk kritiek was op de verstrengeling met maffiagroeperingen. 112 Zelfs ten tijde van het fascisme, toen de Italiaanse regering actief pogingen ondernam om de relatie met de kerk te verbeteren, blijft de houding van geestelijken ten opzichte van de maffia ambivalent, wat onder meer blijkt uit het feit dat de bereidheid van geestelijken om prefect Mori te steunen in zijn strijd tegen de maffia minimaal was. John Dickie schrijft dat maffiosi priesters hetzelfde hebben benaderd als politici: de contacten verliepen van man tot man en gingen voornamelijk over het wederkerig leveren van diensten en gunsten Celestine Bohlen, Vatican draws criticism for embrace of Andreotti in: The New York Times (online via nytimes.com, 20 december 1995, laatst geraadpleegd: 14 augustus 2016). 107 Gambetta, The Sicilian mafia, Dickie, Cosa Nostra, Gambetta, The Sicilian mafia, Ibidem. 111 Ibidem. 112 Ibidem. 113 Dickie, Cosa Nostra,
28 28 Alessandra Dino stelt dat de maffia haar criminele belangen verzoende met haar religieuze opvattingen, waardoor een nieuw geconstrueerde identiteit ontstaat waarbij strategische relaties met zowel politieke als religieuze instituties van doorslaggevend belang zijn. 114 Volgens de cultureel antropoloog Anton Blok bestaat de maffia bij de gratie van bescherming van bovenaf, door instituties als de overheid en de kerk, en door bescherming van onderaf, door de steun van de lokale bevolking. 115 In de verstandhouding tussen kerk en maffia gaat het met name om wederkerigheid. Het speelveld van instituties in Zuid-Italië is een geheel aan wederkerige netwerken, waarbinnen de Rooms-Katholieke kerk een belangrijke rol speelt. De religieus-politiek-criminele nexus past goed binnen het theoretische model van Jonathan Fox, aangezien deze nexus de tweede categorie de nuttige politieke connecties van religieuze instituties representeert. De christendemocratische politici werden aangestuurd door het Vaticaan, wat onder meer blijkt uit het pauselijke verbod aan katholieken om deel te nemen aan landelijke verkiezingen, en kunnen in dat opzicht worden gezien in het verlengde van de religieuze instituties. Ook speelt hier een rol dat de steun van de clerus aan een bepaalde politieke partij deze partij automatisch voorzag van legitimiteit en dat via de kerkelijke communicatiekanalen, bijvoorbeeld tijdens de mis, veel stemmers gemobiliseerd konden worden om op de christendemocraten te stemmen. Nadat in dit hoofdstuk de samenhang tussen kerk, maffia en politiek is geanalyseerd, zal in het volgende hoofdstuk worden onderzocht hoe de maffia gebruik maakt van religie ter legitimatie van haar machtspositie. 114 Dino, For Christ s sake, 146, 115 Interview prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015).
29 Hoofdstuk 2 Vrome maffiosi en heilige symbolen 2.1 Aardse en hemelse gerechtigdheid Intern en extern belang van religie voor de maffia De bekende antimaffiarechter Giovanni Falcone stelde het intreden in de Cosa Nostra gelijk aan 29 een inwijding in de Rooms-Katholieke kerk: Je blijft je hele leven priester. Of maffioso. 116 Maffiosi gebruiken religie zowel intern, bijvoorbeeld door religieuze rituelen binnen hun eigen organisatie toe te passen, als extern, bijvoorbeeld door prominent aanwezig te zijn bij religieuze ceremonies en door in het openbaar vaak aan religie te refereren. 117 Maar religie is meer dan alleen een middel om macht en invloed mee te legitimeren. Dino stelt dat veel maffiosi ook oprecht gelovig zijn en dat het geloof hun steun biedt in een harde wereld met veel emotionele druk en conflicten. 118 Religie is in het bijzonder in twee opzichten van groot belang voor de Cosa Nostra. In de eerste plaats moet religie intern zorgen voor verbinding binnen de geheime maffia-organisatie, onder meer doordat het gebruik van religieuze symboliek zorgt voor een mystieke sfeer rondom bijeenkomsten van de maffia. 119 In de tweede plaats wordt religie door maffiosi in de samenleving gebruikt voor het verkrijgen van legitimiteit en voor het verkrijgen van instemming met het waardensysteem, waarvan de Cosa Nostra de officiële uitdrager is. 120 Aanwezigheid tijdens de zondagse kerkdiensten en tijdens religieuze festiviteiten, waarbij maffiosi vaak vooraan op gereserveerde stoelen zitten, is een belangrijke manier van sociale legitimatie. 121 John Dickie voegt toe dat de religiebeleving van maffiosi hetzelfde doel dient als de erecodes die de Cosa Nostra hanteert. 122 Religie biedt maffiosi geborgenheid, vertrouwen en bovendien een set aan regels die flexibel kan worden geïnterpreteerd al naar gelang het belang van de maffia. Hierdoor is religie, volgens Dickie, voor maffiosi een middel om misdaden te rechtvaardigen; ze worden immers gepleegd uit naam van eer of God. 116 Dickie, Cosa Nostra, Ibidem. 118 Ibidem, Ibidem. 120 Ibidem. 121 Ibidem. 122 Ibidem,
30 30 Aardse en hemelse gerechtigdheid Een bekend Siciliaans spreekwoord luidt: Giudicare e indovinare. Dio solo lo può fare ( Veroordelen en raden. Dat zou alleen God moeten doen ). 123 Dit spreekwoord is een goede weergave van hoe maffiosi aankijken tegen het begrip gerechtigdheid. Ter legitimatie van criminele activiteiten maken veel maffiosi gebruik van het onderscheid tussen aardse en hemelse gerechtigdheid. 124 Dit onderscheid is voor buitenstaanders ingewikkeld te begrijpen, aangezien de uitgangspunten van de hemelse gerechtigdheid de regels van het geheime maffiabroederschap zijn. Deze definitie van gerechtigdheid is zeer afwijkend van de gangbare maatschappelijke opvatting van dit begrip. Onder aardse gerechtigdheid worden alle wetten en maatschappelijke regels verstaan, waaraan de maffia zich meent zich niet te hoeven houden, zoals verordeningen van de politie, belastingplicht en uitspraken van rechters. Het oordeel over aardse gerechtigheid wordt geveld in de rechtbank, terwijl alleen God kon oordelen over de hemelse gerechtigheid. Volgens dit onderscheid is het dus als maffioso goed mogelijk een moord te plegen, maar tegelijkertijd onschuldig te zijn en een schoon geweten te hebben. Volgens Alessandra Dino komt dit doordat de Cosa Nostra van haar leden volledige gehoorzaamheid, trouw en loyaliteit vereist. 125 Iedere vorm van opoffering, zelfs het plegen van een moord, is hierbij gerechtvaardigd, omdat lidmaatschap van de Cosa Nostra inhoudt dat een maffioso zich volledig identificeert met de maffia-organisatie en de bevelen van hogergeplaatsten. Hiervoor in de plaats verschaft de organisatie aan individuele leden in hoge mate een bevoorrecht en machtig gevoel. De macht en autoriteit van de maffia wordt door maffiabazen gelegitimeerd door te stellen dat de maffia de officiële uitdrager is van de hemelse gerechtigdheid: hemelse gerechtigdheid wordt gelijkgeschakeld met gerechtigheid volgens de normen en regels van de maffia. 126 Dit is ook de manier waarop misdaden binnen de maffia, en door de lokale bevolking, worden goedgepraat: wanneer een moord, volgens de normen van de juiste morele code (dus die van de maffia) wordt gepleegd, was dit een daad waarmee een hoger doel, namelijk een heilige missie, werd gediend. 127 Religie biedt de maffia een middel om te legitimeren dat hun misdaden worden gepleegd voor een hoger doel dan hun eigen honger naar macht. 128 Maffiosi hebben 123 Enzo Biagi, Il boss è solo. Buscetta: la vera storia di un vero padrino (Milaan: Arnoldo Mondadori Editore, 1986), Dino, For Christ s sake, Ibidem. 126 Ibidem, Ibidem, John Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms? in : CNN.com (online via: cnn.com, 15 november 2013, laatst geraadpleegd: 17 augustus 2016).
31 31 tegen rechters verklaard dat zij de opdrachten voor moordaanslagen beschouwden als een order van hogerhand, zoals reguliere soldaten in een oorlog ook vijanden om het leven brengen. 129 Ik was een soldaat voor mijn staat. Mijn staat was Cosa Nostra. Wie ik ombracht, waren mijn vijanden. Ik deed mijn plicht. Uit interviews met spijtoptanten blijkt dat veel maffiosi de Cosa Nostra zagen als de uitvoerder van de wil van God en de beschermheer van de onderdrukten; om die reden zagen zij de acties van de maffia als iets nobels en iets rechtvaardigs. 130 Maffiosi rechtvaardigen hun daden ook door te benadrukken dat er een verschil is tussen een misdaad in juridische zin en een zonde in religieuze zin. 131 De katholieke cultuur van vergevingsgezindheid wordt binnen de maffia dan ook gezien als een vrijbrief voor het plegen van misdaden. Een voorbeeld hiervan is te vinden in een serie telefoontaps uit het begin van deze eeuw. 132 De maffiabaas Giuseppe Guttadauro spreekt in de afgetapte telefoongesprekken over zijn goede verstandhouding met een lokale priester: Lid zijn van de maffia is geen zonde. Er bestaat niet zoiets als de zonde van de maffia. Waar staat die zonde beschreven in de Bijbel? Een intelligente priester begrijpt dit soort zaken. Het gegeven dat de maffia de officiële uitdrager is van hemelse gerechtigheid voegt een extra dimensie toe aan de besproken religieus-politiek-criminele nexus. Als gevolg van een gefaalde staatsvorming waren democratische instituties na de eenwording in Zuid-Italië niet bij machte om hun taken goed ten uitvoer te brengen. Om een zekere mate van handhaving van de openbare orde te creëren zijn die taken deels overgedragen aan de maffia. Maffiosi hebben vervolgens hun gewelddadige en repressieve wijze van handelen uitgelegd als de uitvoering van de wil van God. Hemelse gerechtigdheid en de heilige missie van de Cosa Nostra vormden naar de lokale bevolking toe de legitimatie van de machtspositie van maffiosi. Op die manier werd ongehoorzaamheid ten opzichte van de maffia uitgelegd als het tegengaan van de wil van God. Ter legitimatie van de eigen macht heeft de maffia een nieuwe religieuze, morele code geschapen waarin de eigen misdaden door de hemelse gerechtigheid werden goedgekeurd. In het kort: zelfs zonder dat de Rooms-Katholieke kerk actief of passief goedkeuring gaf aan de autoriteit van maffiosi, was de samenhang tussen politiek en maffia al religieus geladen door de morele codes, die uitgaan van religieuze symboliek, die maffiosi gebruiken. Volgens Anton Blok speelt daarnaast een belangrijke rol dat een maffioso iemand is met een uitgebreid netwerk van vrienden en contacten. 133 Dit komt doordat maffiosi voor hun 129 Ibidem, Ibidem, Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 132 Ibidem. 133 Interview met prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015).
32 machtspositie sterk afhankelijk zijn van vertegenwoordigers van andere instituties, zoals overheden en de kerk, en doordat de voornaamste taak van maffiosi eruit bestaat diensten te bewijzen aan leden van hun netwerk. Die diensten gaan uit van een wederkerig principe, waarin zowel de belangen van de maffia, als die van overheid(sfunctionarissen) en kerk worden gediend. 2.2 Kerkelijke rituelen in de maffia Kerkelijke symboliek in maffiarituelen Bij het bestuderen van rituelen spelen twee dimensies een belangrijke rol: in de eerste plaats de betekenis van een rite en de in de tweede plaats het effect dat de handeling heeft op de deelnemers. 134 Onder rituelen wordt verstaan: Een coherente set van symbolische handelingen die een transformatief effect hebben op individuen en sociale groepen. 135 Dat wil zeggen dat personen zich wezenlijk anders voelen nadat zij een ritueel hebben ondergaan. Rossella Merlino stelt dat religieuze symboliek vanaf het ontstaan van de maffia een grote rol heeft gespeeld bij het bepalen van de identiteit van de organisatie en voor het legitimeren van formeel illegaal 32 gedrag. 136 Alexander Stille schrijft dat de maffia een lange geschiedenis kent van het toe-eigenen van de symbolen en het jargon van de Rooms-Katholieke kerk. 137 Dit diende als belangrijkste doel het creëren van legitimiteit bij de Siciliaanse bevolking, aangezien het Rooms-Katholieke geloof op het eiland bijzonder populair was en nog steeds is. Een bekend voorbeeld van het toeeigenen van religieuze symboliek is het inwijdingsritueel van de Cosa Nostra, dat ondanks informatie van oud-maffiosi en een heimelijk gefilmde opname van een Italiaans televisiejournaal, nog altijd met veel mystiek is omgeven. Het inwijdingsritueel in de Cosa Nostra kan worden beschouwd als een bekering, als een overgang naar een nieuwe identiteit. 138 Rossella Merlino ziet het inwijdingsritueel als een constante factor in de geschiedenis van de Cosa Nostra; de eerste bron die het bestaan van dit ritueel beschrijft dateert uit Door de getuigenis van spijtoptant Tomasso Buscetta, die 134 Rossella Merlino, Con il volere di Dio. Bernardo Provenzano and religious symbolic ritual in: Modern Italy (2012, Vol. 17, Nr. 3), Merlino, Con il volere di Dio, Ibidem, Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 138 Evangelische Omroep, Dit is de dag, aflevering: De kerk en de maffia. 139 Rossella Merlino, The sacred oath of a secret ritual: performing authority and submission in the mafia initiation ceremony in: Forum (2013, Nr. 17*), 1.
33 in 1984 het ritueel gedetailleerd uit de doeken deed in zijn gesprekken met justitie, ontstond er vanaf het midden van de jaren tachtig een sterker publiek bewustzijn over de maffia als hiërarchische organisatie. 140 Buscetta beschrijft hoe een noviet naar een afgelegen locatie wordt gebracht. Daar vindt de inwijding, in gezelschap van drie mannen van eer plaats. De oudst aanwezige maffioso legt vervolgens uit wat de doelstelling is van de Cosa Nostra: het beschermen van de zwakkeren en het uitroeien van machtsmisbruik. De leider van de lokale cosche leest daarna de belangrijkste regels van het broederschap voor, waarna met een naald in de vinger van de nieuwkomer wordt geprikt. Het bloed van de vinger druppelt over de afbeelding van een heilige de duidelijkste verwijzing naar religieuze symboliek in dit ritueel. Het laatste gedeelte van het inwijdingsritueel eindigt met het verbranden van de afbeelding van een heilige (meestal de Maria-Boodschap), als metafoor voor de waarschuwing dat de 33 ziel van de kandidaat-maffiosi zal branden, als hij zijn gelofte met de Cosa Nostra verbreekt. 141 De nieuwkomer houdt de afbeelding in zijn beide handen, totdat deze helemaal is opgebrand, terwijl hij loyaliteit zweert aan de organisatie: Mag mijn lichaam branden als deze heilige afbeelding als ik verraad pleeg aan de Cosa Nostra. 142 Rossella Merlino stelt dat dit inwijdingsritueel is afgeleid van Rooms-Katholieke symboliek. 143 Het verbanden van de afbeelding symboliseert het reinigen van vorige identiteiten van de nieuweling, terwijl bloed in de katholieke symbolentaal staat voor opoffering, wedergeboorte en overlijden in geval van verraad. Door gebruik te maken van katholieke symbolen, wordt de identiteit van de Cosa Nostra geconstrueerd op basis van een ideologie die voor de nieuwkomer al vertrouwd is: namelijk zijn eigen religieuze opvattingen. 144 Religieuze symbolen zorgen er daarnaast voor dat er een sfeer van heiligheid rondom de ceremonie wordt gecreëerd, die de Cosa Nostra extra legitimiteit verschaft. Voormalig maffioso Antonio Calderone beschrijft dat het ritueel diepe indruk op hem heeft achtergelaten: Die nacht leek alles schitterend. Buitengewoon. Ik betrad een nieuwe wereld, vol met bijzondere mensen die bereid waren hun leven te riskeren om andere mannen van eer te helpen. Het was onvoorstelbaar machtig. 145 Kerkelijke symboliek in maffiacommunicatie * Het tijdschrift Forum werkt niet met jaargangen en nummert alle edities sinds de oprichting in 2005 door. 140 Merlino, The sacred oath of a secret ritual, Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 142 Merlino, The sacred oath of a secret ritual, Ibidem, Ibidem. 145 Ibidem.
34 34 Volgens Alessandra Dino speelt religieus symbolisme een belangrijke rol in de communicatiemethoden van de Cosa Nostra. 146 Lange tijd was de wetenschappelijke opvatting dat de interne communicatie binnen de Siciliaanse maffia vooral een systeem van mondelinge communicatie was; pas recent door de vondst van zogeheten pizzini (briefjes) in de in 2006 ontdekte schuilplaats van maffiabaas Bernardo Provenzano is er een bewijs van schriftelijke communicatie tussen maffiosi. 147 Deze pizzini beschijven onder meer interne gedragsregels en informatie over de eed die maffiosi zweren tijdens de inwijdingsceremonie. De pizzini van Provenzano verschenen in een tijd waarin de Cosa Nostra grote externe druk ervaarde, onder invloed van een maatschappelijke en justitiële beweging tegen de maffia. 148 Het belangrijkste doel van deze briefjes is dan ook om door middel van bijbelse verwijzingen eenheid en historische continuïteit te benadrukken. De symboliek slaat terug op een waardenstelsel dat dicht bij de oorsprongsmythen Afbeelding 3 Een van de pizzini van Bernardo Provenzano. De laatste regel ( Vi benedica il Signore e vi protegga! ; De Heer zegene je en zal je beschermen ) is een verwijzing naar een bijbeltekst, waarmee Provenzano bijna al zijn briefjes afsloot. Bron: Rossella Merlino, Con il volere di Dio, 372. van de maffia ligt: eergevoel, het vermogen tot bemiddelen, wijsheid en devotie zijn sleuteltermen in de communicatie van de maffiabaas aan zijn ondergeschikten. Daarnaast is er de laatste jaren nog een belangrijke historische bron aangeboord die geschiedwetenschappers veel informatie kan verschaffen over de connectie tussen kerk en maffia: veel maffiosi hielden in hun schuilplaats dagboeken bij. 149 Deze dagboeken bevatten veel referenties aan en beroepen op religie. Voormalig maffiabaas Leonardo Vitale gebruikt zijn geloof om zich te 146 Dino, For Christ s sake, Rosella Merlino, Tales of trauma, identity, and God. The memoirs of maffia bosses Michele Greco and Leonardo Vitale in: The European Review of Organized Crime (2014, Vol. 1, Nr. 2), Merlino, Con il volere di Dio, Merlino, Tales of trauma, identity, and God, 71.
35 onthechten van zijn maffiaverleden, terwijl in de memoires van Michele Greco het tegenovergestelde gebeurt: Greco rechtvaardigt zijn daden als maffioso op basis van religieuze waarden. 150 Greco tracht in zijn dagboeken een beeld van zichzelf neer te zetten van een vredelievende boerenzoon, gedreven door diepe religieuze gevoelens. Alle maffiosi zijn gelovig De bekende Siciliaanse maffioso Luciano Leggio zei over zijn persoonlijke opvatting over geloof: In de stad waar ik ben opgegroeid, stond mijn familie bekend als de katholieken. Als kind was ik een koorknaap in de kerk. Elke avond voor ik ga slapen, bid ik tot de Heilige Vader en vraag ik Hem mij te helpen mezelf te verbeteren. Dan zeg ik een gebedje op voor de doden in mijn 35 familie en vraag ik de Heer mijn naasten bij te staan. 151 De maffioso Leonardo Messina vertelde in een interview uit 1997 dat hem geleerd was dat de maffia in het leven was geroepen om te zorgen voor gerechtigdheid. 152 Messina verklaart dat de combinatie van het lidmaatschap van de Cosa Nostra en het zijn van een actieve katholiek voor hem altijd een logische is geweest. Nadat ik iemand gedood had, ging ik naar de kerk en zegde ik gewoon mijn gebeden op alsof er niets gebeurd was. Ik ken zelfs maffiosi die hun kogels in wijwater doopten voordat zij een belangrijke moord moesten plegen, omdat zij dachten dat dit hen geluk bracht. De invloedrijke maffioso Michele Greco, die in de jaren zeventig en tachtig zitting had in de hoogste interne commissie in de Cosa Nostra, had als bijnaam de Paus, omdat hij meerdere malen per dag gebeden opzegde. 153 De rechters tijdens het Maxiproces wenste hij vrede en sereniteit bij het bepalen van hun oordeel, een goed voorbeeld van het gebruik van religieus jargon door maffiosi. Michele Greco was één van de talrijke maffiosi, bij wie in de schuilplaatsen altaren en andere religieuze voorwerpen werden gevonden. Onder meer bij voormalig capo dei tutti capi Bernardo Provenzano was zelfs een volledige kapel in zijn schuilplaats gebouwd. 154 Deze vondsten geven duidelijk aan dat veel maffiosi oprecht devoot zijn en niet alleen voor de beeldvorming bezig zijn met kerk en religie. 150 Ibidem. 151 Dino, For Christ s sake, Ibidem. 153 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 154 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 112.
36 36 De verhalen van Leggio, Messina en Greco illustreren een belangrijke vaststelling, namelijk dat alle maffiosi gelovig zijn. 155 De priester Nino Fasullo, die lange tijd actief was in de antimaffiabeweging, zegt dat atheïstische of anti-kerkelijke maffiosi niet bestaan. 156 Een verklaring hiervoor is dat religie een essentieel onderdeel uitmaakt van het waardenstelsel van de maffia: geloof bepaalt het beeld van de maffia naar buiten toe en legitimeert de machtspositie van de organisatie. Letizia Paoli stelt dat een complex systeem van symbolen, gecodificeerde regels en rituelen binnen de maffia zorgt voor een sterk ontwikkelde en expliciet geformuleerde collectieve identiteit. 157 Volgens Paoli is deze collectieve identiteit zowel een middel om dwang uit te oefenen op de leden van de organisatie als een sterk hulpmiddel om bestaande machtsstructuren te legitimeren. De subcultuur, en alle verplichtingen die Afbeelding 4 Maffioso Michele de Paus Greco als beklaagde tijdens het maxiproces in een devote houding. Bron: americaoggi.it daarbij komen kijken, worden opgelegd aan maffiosi. Voordat zij een man van eer kunnen worden, zullen zij het inwijdingsritueel moeten ondergaan. Essentieel onderdeel van die identiteit is religieuze devotie. Alle maffiosi zijn gelovig, omdat het geloof onderdeel uitmaakt van de officiële maffia-ideologie. Bovendien, zo bevestigt John Dickie, is het feit dat alle maffiosi gelovig zijn een duidelijke aanwijzing dat religie succesvol gebruikt wordt om de daden van de maffia te rechtvaardigen Dino, For Christ s sake, Ibidem. 157 Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?.
37 Hoofdstuk 3 Zwijgende pausen en schuldige priesters 3.1 Lokale priesters en gulle maffiabazen 37 Horen, zien, zwijgen, meewerken In de historiografie over de rol die de Rooms-Katholieke kerk heeft gespeeld ten aanzien van het maffiaprobleem op Sicilië is een veelgemaakte opmerking dat veel geestelijken op het eiland lange tijd weinig kennis van en begrip over het fenomeen hebben geëtaleerd. 159 Die onwetendheid heeft ertoe geleid dat de problematiek van de georganiseerde misdaad werd afgedaan als een moreel kwaad, zonder dat de kerk oog had voor de daadwerkelijke grote maatschappelijke impact en politieke invloed van de Cosa Nostra. Veelal koos de kerk ervoor om een gematigd standpunt in te nemen tegenover de maffia, met als argument een confrontatie in het openbaar te willen vermijden. Anton Blok stelt dat de clerus niet alleen een toeschouwer, maar juist ook een participant is in het lokale leven. 160 Dit impliceert dat de geestelijkheid verbonden is met alle facetten van de samenleving, zoals ook politiek en criminaliteit. De wurggreep waarin de maffia Zuid-Italië houdt wordt vaak vergeleken met de tentakels van een octopus: in alle facetten van de samenleving probeert de maffia controle te krijgen en invloed uit te oefenen; die wurghouding bereikte ook de geestelijkheid. Blok zegt dat de geestelijkheid als participant in het lokale leven veelal ervoor koos om maffiosi ontzien, bijvoorbeeld door verkeerd gedrag door de vingers te zien, te verzwijgen of te vergeven. Het alternatief een gewelddadige confrontatie was namelijk slechter dan het innemen van een gematigd standpunt. Bovendien doen maffiosi hun best om de clerus te vriend te houden. Het is namelijk zo dat in lokale gemeenschappen de priester vaak één van de weinigen was die een opleiding heeft afgerond. 161 Ondanks dat bij de eenwording in 1861 een schoolplicht werd ingevoerd, genoten veel Siciliaanse jongemannen geen onderwijs en ontvluchtten zij de dienstplicht. Dit kon eenvoudig, omdat er weinig controle was op het navolgen van beide verplichtingen. Het feit dat de 159 Dino, For Christ s sake, Interview met prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). 161 Ibidem.
38 priester wel een opleiding gevolgd had, gaf hem in de lokale gemeenschap veel aanzien en 38 maakte hem voor de maffia van strategisch belang. 162 Als het gaat om de betrokkenheid van de clerus bij de activiteiten van de Cosa Nostra geldt voor een groot deel van de geschiedenis dat de kerk geen duidelijk standpunt voor of tegen de maffia heeft willen innemen. Dit past bij de Siciliaanse mentaliteit van horen, zien en zwijgen over het maffiafenomeen. Er zijn echter ook voorbeelden waarbij priesters verder gingen dan het verzwijgen van activiteiten van de maffia. De ambivalente houding van de kerk ten opzichte van de maffia wordt in deze scriptie aangeduid met horen, zien, zwijgen, meewerken. Zo berichtte de Italiaanse krant La Stampa op 15 april 2002 dat er een lijvige correspondentie tussen de Franciscaner broeder Celestino en gevangengenomen maffiabazen, onder wie de voormalige capo dei tutti capi Salvatore Riina, was opgedoken. 163 De broeder verantwoordde zijn contacten door te zeggen: Ik schrijf met maffiosi, maar ik bezoek hen niet in de gevangenis. Ik ben niet geïnteresseerd in de juridische aspecten, maar ik ben geïnteresseerd in de menselijke ziel. Ik schrijf met hen omdat er een kans is dat zij zich zullen bekeren. 164 De mogelijkheid tot bekering wordt door geestelijken vaak gebruikt ter legitimatie voor hun samenwerking met maffiosi. Uit de periode na de Tweede Wereldoorlog zijn er veel voorbeelden bekend van geestelijken die de maffia actief ondersteunden, bijvoorbeeld door het bieden van onderdak aan voortvluchtige maffiosi. 165 Uit de periode voor de Tweede Wereldoorlog zijn er te weinig bronnen beschikbaar, om een zinvolle conclusie te kunnen geven over de ondersteuning van maffiosi door geestelijken. Zeker tot aan de jaren tachtig van de twintigste eeuw zijn van die praktijken voorbeelden bekend, zoals die van de maffioso Nino Salvo die nadat hij had ontdekt dat zijn huistelefoon werd getapt door de autoriteiten gebruik mocht maken van de telefoon van de parochie: De priester gaf me een ruimte om in te telefoneren, bracht een kop koffie, stelde geen vragen en liet me verder met rust. 166 Er is een ook aantal voorbeelden bekend van geestelijken die zich nog een stap verder waagden dan, al dan niet passief, medewerking verlenen aan de activiteiten van de maffia, maar die zelf ook actief betrokken waren bij illegale handelingen. 167 Zo werd een groep priesters uit Mazzarino beschuldigd van afpersing, illegaal wapenbezit en moord. Bronnen binnen de katholieke kerk pleitten de priesters uit Mazzarino juist vrij: de broeders hadden samengewerkt met 162 Ibidem. 163 Dino, For Christ s Sake, Ibidem. 165 Gambetta, The Sicilian mafia, Ibidem. 167 Dino, For Christ s Sake, 152.
39 de maffia om grotere problemen te voorkomen, in de hoop dat zij de maffiosi nog konden overtuigen van het ware geloof. 168 De veroordeling van de broeders door de rechter liet van die verdediging niets over: de priesters hadden meegewerkt om zichzelf te verrijken. De Franciscaner bedelmonnik broeder Giacinto, die in 1980 door de maffia werd doodgeschoten, werkte als bewaker op een begraafplaats van de maffia. 169 In zijn slaapruimte in het klooster werd een bedrag van 4 miljoen lire in contant geld en een wapen aangetroffen tamelijk ongebruikelijk voor een bedelmonnik. Het bekendste voorbeeld is de pater Agostino Coppola, waarvan bewezen is dat hij betrokken was bij illegale activiteiten van de Cosa Nostra. Coppola was afkomstig uit een Siciliaanse maffiafamilie en was de neef van de bekende Italiaans-Amerikaanse maffioso Frank Coppola. De priester moest uiteindelijk gedwongen terugtreden uit zijn ambt nadat hij betrapt was met een zeer groot geldbedrag op zak, afkomstig van het losgeld van een door de maffia gepleegde ontvoering. Na zijn uittreding trouwde Coppola met een dochter uit een bekende maffiafamilie. 170 Over Coppola wordt gezegd dat hij, toen hij zijn ambt als priester nog uitoefende, 39 een ingezworen man van eer van de Cosa Nostra was. 171 Nu is de Rooms-Katholieke kerk een bijzonder grote organisatie, waarin het goed mogelijk is dat een aantal representanten ongewenst gedrag vertoont, zonder dat dit direct iets zegt over de organisatie als geheel. Volgens historicus Gambetta is de ambivalente houding van de kerk ten opzichte van de maffia dusdanig alomtegenwoordig dat hoewel het mogelijk is dat bovenstaande voorbeelden uitzonderingen zijn de Rooms-Katholieke kerk als geheel tekortgeschoten heeft in het tegengaan van de maffia-invloed op Sicilië. Volgens John Dickie is een verklaring voor de tolerantie die de kerk heeft gehad ten aanzien van maffiosi het feit dat de Cosa Nostra dezelfde waarden meent uit te stralen als de Rooms- Katholieke kerk: eerbied, nederigheid, traditie en trouw aan de familie. 172 Door nadruk te leggen op die waarden werd ten minste de suggestie van een gedeelde ideologie gewekt. Processies en religieuze feesten Religieuze processies - die op de vele katholieke feestdagen in Italië door de dorpen, steden en wijken trekken - zijn voor maffiosi een uitstekende kans om hun macht in de gemeenschap te 168 Umberto Santino, La mafia è male, pèro in: Nacromafie (2001, Vol. X, Nr. X), (online via centroimpastato.it, laatst geraadpleegd: 11 augustus 2016). 169 Gambetta, The Sicilian mafia, Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 171 Gambetta, The Sicilian mafia, Dickie, Cosa Nostra,
40 40 laten zien. 173 Dit doet de maffia onder meer door de lokale maffiabaas vooraan de stoet te laten lopen; lager geplaatste maffiosi dragen het heiligenbeeld door de straten. 174 De Italiaanse journalist Nicola Barbuto stelt dat veel lokale priesters goed op de hoogte zijn van deze praktijken, maar dat zij er bewust voor kiezen geen verandering aan te brengen in de situatie. 175 Volgens Barbuto beroepen priesters zich op hun rol als herder van de gemeenschap en legitimeren zij op die manier dat ze geen stelling nemen tegen de invloed van de maffia in religieuze processies. Veel geestelijken beargumenteren dat zij in hun rol als herder de plicht hebben criminelen te bekeren en hen weer op het juiste pad te brengen. Dit proces verloopt eenvoudiger als priesters en maffiosi zich niet tegen elkaar gekeerd hebben, zo loopt de redenering. Bij het bestuderen van religieuze processies op Sicilië is het van belang notie te nemen van de omvang van deze evenementen en de waarde die aan dergelijke processies wordt toegekend door de lokale bevolking. Festiviteiten voor beschermheiligen duren enkele dagen en vaak is nagenoeg de hele gemeenschap betrokken bij het evenement. 176 Het bekendste festival wordt gehouden in de Oost-Siciliaanse stad Catania en is gewijd aan de heilige Agatha; het is het op het twee na grootste katholieke evenement ter wereld en er komen jaarlijks zo n miljoen bezoekers af op de festiviteiten. 177 Voor veel Sicilianen is het festival ter ere van de beschermheilige één van de belangrijkste religieuze gebeurtenissen van het jaar. De socioloog Emile Durkheim ontwikkelde een theorie die stelt dat religieuze festiviteiten zorgen voor een opleving van het collectief : de sociale band tussen deelnemers aan de rituelen wordt versterkt en zorgt structureel voor een groeiende sociale cohesie. 178 Durkheim beargumenteert dat religie door middel van rituelen een bron is van solidariteit, identificatie en samenhang en dat mensen door riten in staat worden gesteld hun sociale normen te herbevestigen. Dit is bij religieuze processies van belang: het heiligenbeeld dat door de straten wordt gedragen staat als het ware symbool voor de gemeenschap zelf. De gemeenschap identificeert zich met dat beeld en, in de specifieke casus van maffia-infiltratie op Sicilië, ook met de maffiosi die de processie organiseren en sponsoren. Het is voor de Cosa Nostra om die reden erg belangrijk om prominent aanwezig te zijn bij dergelijke festiviteiten: als het publiek het religieuze evenement en de maffiosi die het betalen vereenzelvigt zorgt dit voor een vergroting van de prestige en de autoriteit van de maffia als fundamentele machthebber in de gemeenschap. 179 Een getuigenis van de maffioso 173 Barbuto en De Boer, Mini-docu: hoe de paus het opneemt tegen de maffia. 174 Ibidem. 175 Ibidem. 176 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, Ibidem. 178 Ibidem. 179 Ibidem.
41 Santo La Causa onderschrijft deze visie: Leden van de Cosa Nostra nemen deel aan religieuze festivals vanwege de sociale prestige. Maffiosi zijn op cruciale momenten prominent in de processie aanwezig om de macht van de lokale maffia aan te tonen. 180 Historisch bewijsmateriaal toont aan dat de Cosa Nostra vanaf het prille begin betrokken is geweest bij het financieren en organiseren van religieuze festiviteiten en dat maffiosi bij die activiteiten een prominente rol hebben gespeeld. 181 Zo werd in 1937 in het dorpje Riesi, in de provincie Caltanissetta, een religieuze processie voor de beschermheilige Sint Jozef gebruikt 41 om een leiderschapswissel binnen de lokale cosche publiek te maken. 182 Afbeelding 5 De begrafenis van Calogero Vizzini in De man rechts naast de kist, met de donkere stropdas, is zijn opvolger Giuseppe Genco Russo. Bron: Wikimedia Commons Ook bij begrafenissen van maffiosi speelt religieuze symboliek een belangrijke rol. 183 Calogero Vizzini was een beruchte maffioso, over wie vast is komen te staan dat hij opdracht heeft gegeven voor een honderdtal moorden. 184 Vizzini was middels invloedrijke familieleden nauw verbonden met de kerk: twee van zijn broers waren priester, zijn oom was de bisschop van het Siciliaanse bisdom Noto en ook de neef van Vizzini bekleedde het ambt van bisschop. Bij het overlijden van Vizzini in 1954 werd er op de kerk van het Siciliaanse dorp Villalba een tekst ter gedachtenis aan de maffioso op de deuren gespijkerd: Hij bewees door zijn woorden en daden dat zijn maffia niet stond voor criminaliteit, maar voor het respecteren van de wet en het opkomen voor de zwakkeren. Hij had een groot karakter, hij deed het uit liefde. 185 De titel van de tekst is veelzeggend: Hoe vaak menselijke gerechtigdheid dwaalt. Tijdens de uitvaartceremonie van Vizzini waren veel lokale politieke en religieuze vertegenwoordigers aanwezig; over Vizzini wordt gezegd dat hij zoals 180 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem. 185 Ibidem.
42 42 zijn broers, oom en neef dat hadden gewild stierf in de armen van de kerk en de politiek. 186 Ook de opvolger van Vizzini, Giuseppe Genco Russo, speelde een belangrijke rol in het lokale religieuze leven: zo bezat Russo in de dorpskerk een eigen kerkbankje en was hij belast met het financieren van religieuze processies in het dorp. 187 Vanwege zijn inzet voor de kerkelijke gemeenschap werd Russo zelfs benoemd in een religieuze broederschap, hetgeen hem bijzondere voorrechten tijdens festiviteiten opleverde. Toen Russo in 1969 werd berecht voor deelname aan een criminele samenzwering, startten lokale DC-politici in samenwerking met geestelijken en maffiosi een petitie om hem vrij te pleiten, die door twintigduizend mensen werd ondertekend. 188 In de petitie werd de levenswijze van Russo geprezen als het voorbeeld van integriteit en rechtschapenheid. Maffioso Leonardo Messina was intensief betrokken bij de organisatie van religieuze festiviteiten. 189 Messina verdiende zijn geld aan een zwavelmijn die was gewijd aan de heilige Annunziata. Bij processies in de plaats San Cataldo bevond hij zich om die reden altijd direct naast het beeld van de heilige. Volgens Messina zijn religieuze festiviteiten van grote waarde voor de Cosa Nostra en zijn priesters goed op de hoogte van de rol die de maffia speelt in religieuze kwesties. Tijdens de kerkelijke inzegening van zijn huwelijk zwoer hij trouw aan zijn vrouw én aan de maffia. De priester? Die liet dat gebeuren. Wat had hij moeten doen? De priester wist maar al te goed wie de feestelijkheden voor de heilige organiseerde en betaalde. 190 Het voorbeeld van Messina toont aan en dat is ook de stelling van historicus Diego Gambetta dat de religieuze invloed van maffiosi verder gaat dan het organiseren van feesten en processies voor heiligen. 191 Veel maffiosi trouwen in de kerk, laten hun kinderen in de kerk dopen en krijgen een kerkelijke begrafenis. Bij al die evenementen is een goede verstandhouding tussen maffioso en priester van belang. Ook volgens Alexander Stille is het organiseren van religieuze processies en festivals voor maffiabazen vooral een manier om uitdrukking te geven aan hun macht. 192 Zo is het gebruikelijk dat een processie op de route halt houdt voor de woning van een lokale maffiabaas. 193 Een ander voorbeeld waarin goed duidelijk wordt hoe religieuze optochten worden gebruikt als uitdrukking van de machtspositie van de maffia zien we in de Siciliaanse stad Catania, waar 186 Joseph Farell, Understanding the mafia (Manchester: Manchester University Press, 1997), Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, Ibidem. 189 Dino, For Christ s sake, Ibidem. 191 Gambetta, The Sicilian mafia, Stille, The pope excomunnicates the mafia, finally. 193 De route omleggen om het huis van een maffioso te kunnen passeren, zoals in 2014 in Oppido Mamertina gebeurde, is echter niet de gewoonte.
43 43 in de jaren negentig de neef van maffiabaas Nitto Santapaola het voorrecht had de relieken van de heilige Agatha, de beschermheilige van Catania, op haar jaarlijkse feestdag door de stad te dragen. 194 Via een telefoontap van de lokale politie werd duidelijk dat, in de aanloop naar het festival, ondernemers die een achterstand hadden in het betalen van de pizzo het afpersingsgeld waarmee ondernemers bescherming van de maffia moeten afkopen werden gedwongen veel geld te investeren in de parade ter ere van de beschermheilige. Diego Gambetta noemt de betrokkenheid van maffiosi bij religieuze festiviteiten advertising. 195 De maffiosi is sponsor, de heilige is de onschuldige, moreel onbevlekte begunstigde. Op die manier draagt het gebruik van katholiek taalgebruik en van religieuze symbolen bij aan het verbeteren van het imago van de maffia-organisatie. De advertising van maffiosi bij religieuze evenementen verschilt in de oorsprong niet van reguliere vormen van reclame en sponsoring: de maffia gebruikt religieuze symbolen om de eigen organisatie aantrekkelijker te maken voor de lokale Siciliaanse bevolking. 196 Deelname aan religieuze evenementen stelt de maffia in staat te laten zien dat zij de traditionele sociale orde waarin de kerk een belangrijke machtsrol heeft steunen en dat zij de normen en waarden van de geloofsgemeenschap omarmen. 197 De betekenis van deze kerkelijke festiviteiten voor de maffia is enerzijds dat maffiosi hiermee aantonen dat zij een stilzwijgende overeenkomst hebben met de kerkelijke autoriteiten die hen legitimeren een prominente rol te spelen tijdens processies en festivals. Anderzijds leidt deze innige verstandhouding tussen maffiosi en geestelijken er ook toe dat veel processies op papier worden georganiseerd ter ere van een heilige, maar dat het evenement in de praktijk neerkomt op een festival ter ere van de maffiabaas die de stoet financiert. 198 Door het uitbuiten en misbruiken van de evangelische boodschap en de maatschappelijke positie van de kerk voor hun eigen doeleinden hebben maffiosi een vermenselijkte god geschapen die samenvalt met de belangen van de Cosa Nostra. 199 In de naam van deze god wordt het illegale legaal; wordt onderdrukking rechtvaardigheid en wordt intimidatie respect. Als gevolg hiervan lijken religieuze processies en festivals meer op een uiting van een persoonlijkheidscultus van maffiosi, waarin devote rituelen moeten bijdragen aan een aura van respect en waardigheid voor de betrokken maffialeden Stille, The pope excomunnicates the mafia, finally. 195 Gambetta, The Sicilian mafia, Ibidem, Alessandra Dino, La mafia devota. Chiesa, religione, Cosa Nostra (Rome: Editori Laterza, 2008), Dino, La mafia devota, Ibidem. 200 Ibidem.
44 44 Kapel, Mariabeeld en priester aan huis Nadat in de jaren tachtig een maatschappelijke beweging tegen de maffia vorm kreeg, bleef op lokaal niveau in de meeste gevallen de goede verstandhouding tussen geestelijken en maffiosi in stand. 201 Twee ontwikkelingen vinden min of meer gelijktijdig plaats met de opkomst van de antimaffiagroeperingen: in de eerste plaats is dat een geleidelijke ontkerkelijking op Sicilië (met name bij studenten in de steden) en in de tweede plaats is dat het feit dat de leiders van de Rooms-Katholieke kerk een steeds meer uitgesproken standpunt tegen de kerk gaan formuleren. Een logische aanname op basis van die drie ontwikkelingen Afbeelding 6 De kapel in de schuilplaats van maffioso Nitto Santapaolo. Bron: Wikimedia Commons zou zijn dat de prominente aanwezigheid van maffiosi in het religieuze leven afneemt. Voor een deel gebeurt dit ook: latitanti maffiosi op de vlucht voor politie en justitie nemen een groot risico als zij op zondag hun plaatsen innemen in de kerkbanken. In plaats daarvan richten veel maffiosi op hun schuilplaatsen kapelletjes in, compleet met altaren en andere religieuze attributen. Het meest vergaande voorbeeld is de schuilplaats van de maffioso Nitto Santapaolo, die is veroordeeld voor diverse moordaanslagen op publieke figuren en journalisten aan het begin van de jaren tachtig. 202 Zijn schuilplaats herbergde een kapel, compleet met een altaar, een standbeeld van de Heilige Maagd en kerkbankjes die aan enkele tientallen bezoekers plaats konden bieden. Buiten de kapel was een klokkentoren gebouwd. In de schuilplaats van maffioso Pietro Aglieri bevonden zich zelfs een wijwatervat en verschillende gewaden voor in de katholieke eredienst. 203 Verschillende priesters bekenden later in de schuilplaatskapellen van maffiosi de mis te hebben opgedragen; sommigen van hen alleen tijdens katholieke feestdagen als Kerstmis en Pasen, anderen hielden wekelijks een mis voor maffiosi op de schuilplek. 204 Ondanks dat het voor sommige maffiosi onder justitiële druk lastiger werd om binnen de lokale geloofsgemeenschap te blijven functioneren, bleef het geloof voor hen een belangrijke 201 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, Ibidem. 203 Ibidem, Ibidem.
45 rol spelen. Doordat zij niet zelf meer een dienst in de kerk bij konden wonen, zagen ze zich gedwongen om de attributen, de mis en de priester zelf in huis te halen. 3.3 Bondgenootschap en profijt voor de kerk 45 Bondgenoten tegen het communisme Eén van de factoren die maffia en kerk dichter bij elkaar heeft gebracht was hun bondgenootschap tegen het communisme. Anton Blok stelt dat het niet verwonderlijk is dat de Rooms-Katholieke kerk en de maffia met elkaar verbonden zijn: in het communisme hebben zij namelijk een gemeenschappelijke vijand gehad. 205 De ideologie van de maffia en de ideologie van het communisme blijken in de Italiaanse geschiedenis onverenigbaar. Communisten veroordelen de greep die maffiabazen hebben op arbeid en kapitaal en maffiosi zien communisten als bedreiging voor hun eigen machtspositie. 206 Priesters spelen, als exponent van de lokale elite, een belangrijke rol in het creëren van een negatief imago van het communisme bij de lokale bevolking. 207 Priesters kwalificeerden communisten consequent als atheïsten en weigerden aanhangers van het communisme tijdens diensten in de kerk. Priesters en maffiosi hebben bovendien nog iets gemeen: Anton Blok stelt in The mafia of a Sicilian village (1974) dat grootgrondbezitters, maffiosi en priesters in dorpsgemeenschappen het monopolie bezaten op zowel de middelen van geweld als de productiemiddelen en daarnaast leidend waren als het gaat om religie, ideologie en kennis. 208 Priesters beheerden vaak de toegang tot dorpsscholen en hadden vanuit die positie een sturende rol in het onderwijsprogramma. Een derde bondgenoot in de strijd tegen het communisme was de christendemocratische partij. John Dickie schrijft dat de DC geen homogene politieke groep was en dat politici van allerlei pluimage een even divers electoraat vertegenwoordigden. 209 Een ding hadden die volksvertegenwoordigers en kiezers echter gemeen en dat was de angst voor het communisme. De aversie jegens het communisme was voor katholieken in Italië reden om zich actief te mengen in de nationale politiek met toestemming van de paus. 210 Er heerste een sterk gevoel dat de 205 Interview prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). 206 Ibidem. 207 Blok, The mafia of a Sicilian village, Ibdem. 209 John Dickie, Mafia Republic. Italy s criminal curse. Cosa Nostra, Camorra and ndrangetha from 1946 to the present (Londen: Hodde rand Stoughton, 2013), Dickie, Cosa Nostra, 166.
46 46 Italiaanse gelovigen moesten worden beschermd tegen de schadelijke ideologie van het socialisme. Dickie stelt dat de maffia en de kerk ideologisch verenigd waren tegen het communisme. 211 Maffiabazen hadden er veel belang bij zich voor te doen als bolwerken tegen het rode gevaar, omdat zij hierdoor hun alliantie met de DC konden intensiveren. 212 In de jaren veertig en vijftig werd door de Cosa Nostra een groot aantal vakbondsleiders om het leven gebracht en ook later bleken veel antimaffiastrijders communistische sympathieën te hebben, onder wie de in 1978 omgebrachte jonge radiomaker Peppino Impastato. 213 Alexander Stille bevestigt de lezing van Blok: in de jaren veertig riep de kerk het lidmaatschap van de communistische partij uit tot een zonde die kon leiden tot excommunicatie; terwijl de kerk nooit stelde dat het lidmaatschap van een maffia-organisatie ongewenst was. 214 Illustratief voor de aversie die de kerk tegenover de communistische partij koesterde, is het verzoek dat de Palermitaanse kardinaal Ernesto Ruffini in 1948 deed aan de Italiaanse regering. 215 Hij verzocht in een brief de minister van Binnenlandse Zaken de communistische partij te verbieden vanwege het anti-italiaanse en anti-christelijke karakter van de communistische ideologie. Samenwerking met maffiosi was, volgens Ruffini, noodzakelijk om de boerenbevolking te redden van kwalijke communistische invloeden. Toen Ruffini, na een bloedblad in de Siliciaanse plaats Ciaculli in 1963 (een beslissende slag tijdens de zogenaamde eerste maffiaoorlog ), door een lokale priester gewezen werd op de gevaren van de gewelddadige maffiosi, diende hij deze priester van repliek: Je kunt op basis van deze aanslag niet uitgaan van een relatie tussen maffiosi en religiositeit. Dat is laster van de communisten! Maffiosi zijn gewone misdadigers, zoals men die overal kent. We plegen in de Katholieke kerk dagelijks duizenden goede werken. 216 Ruffini ging in zijn antwoord op deze priester dus zelfs zo ver dat hij de maffia afdeed als een communistisch verzinsel. Een jaar later, in 1964, betitelde Ruffini in een publicatie maffiosi zelfs mannen van moed, zoals de Siciliaanse geschiedenis er zoveel heeft voortgebracht. 217 De kardinaal hintte op een samenzwering van de media met als doel Sicilianen in een kwaad daglicht te zetten. 218 De georganiseerde misdaad op het eiland was, zo betoogde de kardinaal, een marginaal verschijnsel van slechts enkele individuele bandieten. Deze 211 Ibidem. 212 Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?. 213 Tom Behan, Giueseppe Impastato: his actions, his murder, the investigation and the cover up in: Centro Siciliano di Documentazione Giuseppe Impastato (2008), Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 215 Santino, La mafia è male, pèro. 216 Ibidem. 217 Ibidem. 218 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions,
47 kwalificatie sluit naadloos aan bij het narratief van maffiosità: misdadigheid op Sicilië werd gemarginaliseerd door te benadrukken dat verhalen over geheime broederschappen vooral een othering-construct waren van Noord-Italianen. John Dickie stelt dat de Palermitaanse kerk onder leiding van kardinaal Ruffini het absolute dieptepunt van verwijtbare blindheid voor de werkelijkheid van georganiseerde misdaad en politieke koehandel beleefde. 219 Volgens Anton Blok werd de maffia dus door de kerk geduld omdat maffiosi een goed tegenwicht konden bieden tegen het communisme. 220 Dit maakte mede dat de machtspositie van de maffia voor de Rooms-Katholieke kerk een zeker maatschappelijk nut diende. Dit betekent echter ook dat na de val van het communisme, die legitimatie voor een verbintenis tussen kerk en maffia kwam te vervallen. Dit vormt een verklaring voor het feit dat een antimaffiabeweging in de Rooms-Katholieke kerk pas tegen het einde van de jaren tachtig op gang is gekomen. Ook Dickie stelt dat het einde van de Koude Oorlog een andere houding van de christendemocratische partij en de kerk jegens de maffia heeft mogelijk gemaakt. 221 Een andere verklaring voor de verstrengeling tussen geestelijken en maffiosi is dat de 47 kerk profiteerde van de giften die rijke criminelen deden voor processies en liefdadigheid. 222 Maffia-cosche die zich voordeden als religieuze broederschappen werden hierbij niet gehinderd en aan maffiosi werd het beheer van liefdadigheidsfondsen toevertrouwd. Tijdens een persconferentie in 1989 liet de kardinaal van Napels, Michele Giordano, zich ontvallen dat een excommunicatie van alle maffiosi hem een goed idee leek. 223 De reacties binnen de kerk liepen uiteen: sommige gelovigen meenden dat maffiosi automatisch geëxcommuniceerd zijn omdat zij zich middels hun gewelddadigheden niet houden aan de voorschriften van de Bijbel. Andere gelovigen beseften dat de excommunicatie van maffiosi ook grote gevolgen zou hebben voor de kerk zelf; de geldstroom voor festiviteiten van heiligen en religieuze ceremonies zal door maffiosi worden stopgezet, omdat excommunicatie voor hen grote reputatieschade zou betekenen Dickie, Cosa Nostra, Interview prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). 221 Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?. 222 Dickie, Cosa Nostra, Gambetta, The Sicilian mafia, Ibidem.
48 Hoofdstuk 4 Een katholieke contrabeweging 4.1 Het maatschappelijk middenveld tegen de maffia Mattanza, maxiproces en het maatschappelijk middenveld in opstand De Tweede Maffiaoorlog (de mattanza), die van 1981 tot 1983 plaatsvond, wordt door historici gezien als het bloedigste interne conflict uit de geschiedenis van de Cosa Nostra. 225 Een agressieve factie uit de Siciliaanse binnenlanden, de Corleonisi, bleek in het interne conflict de sterkste partij. Als gevolg daarvan zagen veel maffiosi uit andere clans zich genoodzaakt om te gaan praten met de autoriteiten. Dit was grotendeels uit eigenbelang: zij hadden tijdens het conflict 48 gestreden tegen de Corleonisi en waren daarom na de mattanza hun leven niet meer zeker. 226 Maffiosi die besloten met justitie te gaan praten worden pentiti (spijtoptanten) genoemd. Dit was geen nieuw fenomeen, maar doordat de Tweede Maffiaoorlog veel verliezers kende en ongekend bloedig was geweest was er voor het eerst in de geschiedenis sprake van de opkomst van een spijtoptantencultuur. De bekendste spijtoptant uit die tijd was Tomasso Buscetta, aan wie historici veel kennis over bijvoorbeeld het inwijdingsritueel te danken hebben. Buscetta formuleerde de zogeheten teorema di Buscetta (de stelling van Buscetta) waarin werd gesteld dat de Cosa Nostra een unitaire, hiërarchische organisatie was. 227 De verklaringen van pentito vormden de belangrijkste bewijslast tijdens het maxiproces, dat van 1986 tot 1992 in Palermo werd gehouden. Alessandra Dino zegt dat de opkomst van een spijtoptantencultuur heeft gezorgd voor een schok binnen de Cosa Nostra. 228 Voor het eerst werd openbaar hoe de maffia te werk ging, hoe de interne organisatie van de maffia was gestructureerd en hoe groot de invloed van maffiosi op politiek en maatschappij werkelijk was. Rossella Merlino voegt hieraan toe dat pentitismo ook zorgde voor een keerpunt in de structuur van de organisatie van de Cosa Nostra Dickie, Cosa Nostra, Jamieson, The Antimafia, Deborah Puccio-Den, The Sicilian Mafia: Transformation to A Global Evil in: Etnográfica (2008), Dino for christs sake Merlino, Con il volere di Dio, 371.
49 49 Voor het eerst in ruim een eeuw was de maffia niet langer onzichtbaar, maar lagen de geheimen van de organisatie door de getuigenissen op straat. Ook bij spijtoptanten speelt het onderscheid tussen aardse en hemelse gerechtigdheid een rol. Zo wordt in het artikel van Alessandra Dino de opgepakte Palermitaanse maffioso Pietro Aglieri aangehaald. Gedurende zijn gevangenschap bracht Aglieri veel tijd biddend door, waarover hij schijnt te hebben gezegd: Ik ben bekeerd in de ogen van God. Maar op de vraag van agenten of Aglieri als spijtoptant informatie wilde delen, antwoordde hij: Ik ben bekeerd en heb berouw, maar alleen voor God, niet voor jullie. Ik hoef het alleen goed te maken met God, iedere sanctie van een rechter kan ik daarna gemakkelijk ondergaan. 230 Een maffioso als Aglieri doet dus exclusief een beroep op de hemelse gerechtigdheid, waarvan de Cosa Nostra de officiële uitdrager is. Aardse gerechtigheid, zoals een uitspraak van een rechter, lijkt Aglieri niet te deren. In de lange jaren tachtig 231 van de Cosa Nostra zijn er twee belangrijke keerpunten die de opkomst van een maatschappelijke beweging tegen de maffia verklaren: de moord op Carlo Alberto Dalla Chiesa, die de justitiële campagne tegen de maffia leidde, in 1982 en de moordaanslagen op Giovanni Falcone en Paolo Borsellino in Beide gebeurtenissen zorgden voor een wave of emotion in de Siciliaanse samenleving. 233 Onder aanvoering van de zoon van Dalla Chiesa ontstond een urban social movement waarin scholen en universiteiten het zwaartepunt van de antimaffiabeweging vormen. De moord op Falcone en Borsellino had zo een katalysatoreffect in de samenleving tot gevolg. 234 Rosaria Schifani, de weduwe van een bij de aanslag omgekomen lijfwacht van Falcone, sprak in de San Domenico-basiliek in een geëmotioneerde toespraak: Mannen van de maffia, en ik weet dat jullie in deze kerk aanwezig zijn, ik zal jullie vergeven, maar jullie zullen opnieuw op jullie knieën moeten. 235 Vrijwel direct na de toespraak werden er in Palermo beddenlakens met antimaffialeuzen uit ramen en vanaf balkons gehangen: door middel van citaten van Schifani en teksten als Falcone en Borsellino zijn niet vermoord, hun ideeën lopen verder met onze voeten liet het maatschappelijk middenveld zien dat de strijd tegen de maffia door de moordaanslagen niet verloren was Dino, For Christ s sake, Jane en Peter Schneider, Reversible Destiny. Mafia, antimafia, and the struggle for Palermo (Berkeley: University of California Press, 2003), Schneider en Schneider, Reversible Destiny, Ibidem. 234 Jamieson, The Antimafia, xx. 235 Dickie, Cosa Nostra, 368. VPRO Speeches besteedde een aflevering aan de toespraak van Rosaria Schifani: 236 Dickie, Cosa Nostra, 369.
50 4.2 Kerk en priesters in de antimaffiabeweging 50 Religieuze verontwaardiging over het maffiageweld Vanaf de jaren zeventig komen de eerste geestelijken in beeld die een duidelijk tegengeluid tegen de maffia laten horen. 237 Tot die tijd was de houding van de kerk ambivalent geweest en was een harde veroordeling van maffiageweld uitgebleven uit angst voor een publieke confrontatie. In de jaren zeventig komt er niet alleen kritiek op de gewelddadigheden van de Cosa Nostra en de grote invloed van de maffia op het dagelijks leven op Sicilië, maar ook op de houding die de Rooms-Katholieke kerk tot dan toe ten aanzien van het maffiaprobleem had aangenomen. In 1997 stelde de toenmalige aartsbisschop van Palermo, Salvatore De Giorgi, dat de maffia onderdeel was van een structuur van zonden en dat maffiosi tegen het evangelie in leefden. 238 Toch is de ambivalente houding ten opzichte van de maffia ook nadat in de kerk een tegengeluid was opgestaan niet verdwenen. 239 Sommige priesters zoeken de oorzaak van het maffiaprobleem in individuele omstandigheden van maffiosi, maar verliezen daarbij de sociale ontwrichting die het maffiageweld veroorzaakt uit het oog. In de beeldvorming lijkt het daardoor alsof zij meer begrip kunnen opbrengen voor de dader (de maffioso) dan voor de slachtoffers (de Siciliaanse bevolking en de Italiaanse staat). Het aanhoudende maffiageweld aan het begin van de jaren tachtig, waaronder ook de tientallen moordaanslagen op publieke figuren, noodzaakte de Rooms-Katholieke kerk tot het innemen van een krachtiger standpunt tegen de maffia. 240 De houding tot die tijd wordt door historicus Alexander Stille gekenmerkt als een politiek van see-no-evil. De kerk was gewoon de maffia te marginaliseren als een klein probleem. Daarmee werd niet alleen de maatschappelijke impact die de maffia had ontkend; de houding van see-no-evil was als gezegd ook in het belang van de kerk zelf: giften van maffiosi waren welkom en een openbare confrontatie in alle gevallen schadelijk. Aangespoord en genoodzaakt (het geluid tegen de maffia kon immers niet genegeerd worden) door de protesten van het maatschappelijk middenveld, maakten verschillende Siciliaanse priesters het tot hun pastorale missie om jongeren weg te houden van een leven in de criminaliteit en de maffiacultuur in de Siciliaanse samenleving uit te bannen. 241 Op zijn minst 237 Dino, For Christ s sake, Ibidem. 239 Ibidem, Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 241 Ibidem.
51 drie van deze priesters zijn in de jaren negentig door de maffia om het leven gebracht, omdat 51 zij een te groot gevaar vormden voor de machtspositie van de Cosa Nostra. 242 In de aanloop naar het Maxiproces sprak de aartsbisschop van Palermo, Salvatore Pappalardo, over de positie van de kerk in dat proces. 243 Tot aan het midden van de jaren tachtig had de Rooms-Katholieke kerk zich huiverig getoond verandering aan te brengen in de machtsstructuur, waarin de DC op Sicilië stevig de touwtjes in de handen had. Pappalardo was de eerste Siciliaanse aartsbisschop die de maffia in het openbaar veroordeelde. Toch waren zijn woorden in de aanloop naar het megaproces voorzichtig van toon: De kerk neemt tijdens dit proces geen positie in. 244 Ook waarschuwde Pappalardo dat het gevaar van een groot proces als het Maxiproces was dat het onevenredig veel negatieve aandacht zou opleveren voor Sicilië. De maffia doodt per jaar minder mensen dan abortus, zei de aartsbisschop in een poging het maffiaprobleem te marginaliseren. Het is beter om iets goeds te bouwen, dan iets slechts aan de kaak te stellen. De woorden van Pappalardo zijn een goede weergave van de ambivalente houding van de Rooms-Katholieke kerk ten aanzien van het maffiaprobleem. Zelfs een uitgesproken tegenstander van de maffia als Pappalardo woog in de aanloop naar het grote proces zijn woorden zorgvuldig. Deed Pappalardo zulke milde uitspraken om eerdere veroordelingen van maffiosi te verzachten? Was hij, te midden van de vele moordaanslagen op overheidsfunctionarissen en geestelijken in de jaren tachtig, bang om door maffiosi te worden omgelegd? Hoe dan ook geeft dit voorbeeld aan dat het Maxiproces, en alle spanningen die daaromheen hingen, van grote invloed was op de mate waarin tegenstanders van de maffia vrijuit spraken over hun aversie tegen het maffiageweld. Volgens Alessandra Dino heeft de opkomst van een spijtoptantencultuur niet alleen vergaande consequenties voor de maffia en voor het maatschappelijk middenveld gehad, maar ook voor de Rooms-Katholieke kerk. 245 Dino zegt dat de kerk voor een dilemma werd geplaatst. Waren de openbaringen van de pentiti nuttig? Zijn spijtoptanten wel betrouwbaar, als de reden dat zij met justitie zijn gaan praten niet altijd oprecht berouw is? Waren veel van de openbaringen geen teken van haat, woede en wrok van maffiosi die door te spreken met justitie oude conflicten wilden vereffenen? Veel priesters worstelden met de verklaringen die spijtoptanten aflegden, zo werd er bijvoorbeeld geredeneerd dat de maffia een kwaad was dat genezen moest 242 Ibidem. 243 Stille, Excellent cadavers, Ibidem. 245 Dino, For Christ s sake, 149.
52 52 worden en niet moest worden afgestraft. 246 Ook waren er geestelijken, zoals kardinaal Pappalardo, die stelden dat berouw tonen in juridische zin niet hetzelfde inhoudt als berouw hebben in religieus opzicht. Religieuze spijt is anders, het is dieper. 247 In ieder geval blijkt de heersende opvatting in de kerk vanaf de jaren tachtig en negentig over de maffia veranderd. 248 De Cosa Nostra paste vanaf de jaren tachtig veel excessiever geweld toe, waardoor het voor geestelijken steeds moeilijker werd zich te onthouden van een veroordeling. Diego Gambetta stelt dat de maffia simpelweg te gewelddadig is geworden om gedoogd te worden tijdens religieuze evenementen. In The Sicilian Mafia (1996) schrijft Gambetta dat het verval van de Cosa Nostra begint op het moment dat geestelijken effectief kunnen voorkomen dat maffiosi gebruik maken van religieuze symbolen en in staat zijn om financiële steun van maffiosi te weerstaan. 249 Zodra een breuk tussen kerk en maffia openbaar is, verliest de Cosa Nostra bij een groot gedeelte van de Siciliaanse bevolking haar legitimiteit. Een kantelmoment in de houding van de katholieke leiders tegenover de maffia laat op zich wachten tot na de moord op de magistraten Falcone en Borsellino in Dat was het moment dat de Rooms-Katholieke kerk volmondig liet weten zich tegen de maffia te keren. Geleidelijk volgde ook binnen de kerk kritiek op de decennia, zo niet eeuwen, van onverschilligheid waarin geestelijken het maffiaprobleem hebben gebagatelliseerd of ontkend. Zo sprak een lokale geestelijke in juni 2014, voordat paus Franciscus maffiosi publiekelijk excommuniceerde, tegen een menigte: De maffia profiteert niet alleen van misdaad en geld, maar ook van mensen die oogluikend toekijken en dus medeplichtig zijn. 251 Met die uitspraak leverde de priester harde kritiek op de houding die veel geestelijken decennialang tegenover de maffia hebben aangenomen. Toch betekende de officiële veroordeling van het maffiageweld niet dat de banden tussen maffia en kerk in de praktijk volledig werden doorbroken. Het voorval in Oppido Mamertina laat zien dat maffiosi nog altijd een stevige invloed hebben in de organisatie van religieuze processies. Alessandra Dino schrijft dat er zelfs nadat de kerk haar standpunt tegen de maffia krachtig had geformuleerd en uitgedragen er sprake is van continuïteit in de maffia-infiltratie in religieuze festiviteiten. 252 Onder invloed van het maxiproces en de maatschappelijke bewe- 246 Ibidem. 247 Ibidem. 248 Gambetta, The Sicilian mafia, Ibidem, Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, Barbuto en De Boer, Mini-docu: hoe de paus het opneemt tegen de maffia. 252 Dino, La mafia devota, 24.
53 53 Afbeelding 7 Kardinaal Salvatore Pappalardo spreekt een antimaffiademonstratie in Palermo toe (1982). Bron: Dino Fracchia ging tegen de maffia is er op zijn hoogst sprake van een lichte afname van de invloed van maffiosi in religieuze festivals. Een religieuze processie in Campobello di Mazara, nabij de West-Siciliaanse stad Trapani, stopte in 2006 ruim een kwartier voor de woning van een lokale maffiabaas die op dat moment huisarrest had. 253 De maffioso had zijn voordeur opengelaten, waarop een groot deel van de deelnemers de stoet verliet om de maffiabaas binnen te kunnen groeten. In het politierapport dat dit voorval beschrijft wordt geen melding gemaakt van enig ingrijpen van de politie of van geestelijken, wat erop wijst dat dit soort vormen van maffia-inmenging in religieuze festiviteiten nog altijd een maatschappelijk getolereerd fenomeen zijn. Het valt bovendien te beargumenteren dat de betekenis van de inmenging van maffiosi in religieuze aangelegenheden vandaag de dag groter is dan enkele decennia geleden. Immers: ondanks maatschappelijke, politieke en religieuze pogingen de macht van de maffia te minimaliseren, blijven processies en festivals een belangrijke bron van legitimiteit voor de Cosa Nostra. 254 In de kerkelijke beweging tegen de maffia zijn er twee pioniers die een belangrijke rol hebben gespeeld: kardinaal Salvatore Pappalardo en priester Pino Puglisi. Als Salvatore Pappalardo aan het begin van de jaren tachtig wordt benoemd tot aartsbisschop van Palermo betekent dit een keerpunt in de houding van de Rooms-Katholieke kerk ten aanzien van de maffia. 255 In een toespraak veroordeelt Pappalardo het complexe systeem van met elkaar verweven schakels tussen kleine criminaliteit (die voor iedereen zichtbaar is) 253 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, Ibidem, Dino, For Christ s sake, 147.
54 en illegale handelaren die onzichtbaar blijven door broederschappen en door politieke bescherming. 256 John Dickie noemt Pappalardo de eerste hoge geestelijke die het woord maffia in de mond durfde te nemen en die niet terughoudend was in het bekritiseren van de passiviteit van kerk en staat ten opzichte van de maffia. 257 Deze houding bleef niet zonder gevolgen: door de publieke aanval op de maffia, was er ruimte voor de kritische DC-politicus Leoluca Orlando om verkozen te worden tot burgemeester van Palermo. Onder Leoluca ontstaat in de jaren tachtig een zogeheten Palermitaanse lente, waarin het aantal gewelddadigheden dat de Cosa Nostra pleegde significant terugliep. 258 Na de moordaanslag op Dalla Chiesa in 1982 had Pappalardo een belangrijke bijdrage in het creëren van bewustzijn over hoe machtig de maffia was. 259 Op de begrafenisplechtigheid van Dalla Chiesa formuleerde de kardinaal in zijn toespraak een politieke aanklacht door Palermo te vergelijken met de antiek-romeinse stad Sagunto, die door de Romeinen werd verlaten nadat de inwoners een reeks van barbaarse gewelddadigheden hadden gepleegd. Tijdens het maxiproces leek Pappalardo enigszins in te binden met zijn kritiek: Of ik anti-maffia ben? Je kunt niet iets opbouwen met een puur negatieve houding. Het is niet voldoende om anti 54 Afbeelding 8 Na de moordaanslag op Pater Puglisi hingen aanhangers van de geestelijke bij zijn parochie in de Sint Gaetano-kerk in de Palermitaanse wijk Brancaccio spandoeken op om te demonstreren tegen de maffia. wat dan ook te zijn. 260 Ondanks deze ambivalente houding tijdens het maxiproces is de benoeming van Pappalardo belangrijk geweest voor de maatschappelijke beweging tegen de maffia, de woorden van de kardinaal voelden voor antimaffiastrijders als een bron van steun en inspiratie. 261 Bron: beatopadrepuglisi.it256 Ibidem. 257 Dickie, Cosa Nostra, Ibidem, Stille, Excellent cadavers, Dickie, Cosa Nostra, Dino, For Christ s sake, 147.
24 24 Het systeem zoals Duggan het beschrijft blijft tot aan de fascistische tijd effectief. Na de Tweede Wereldoorlog, toen het er even op leek dat een overwinning van socialisten, communisten en links-radicalen mogelijk was, accepteerde de christendemocratische partij (Democrazia Cristiana DC) steun uit alle richtingen, nadrukkelijk ook die van de maffia. 91 De groeiende populariteit van radicale linkse politieke bewegingen baarde zowel de DC als de Cosa Nostra zorgen. 92 Zowel de maffia als de christendemocraten waren bang om aan invloed te verliezen en besloten om die reden hun geheime verstandhouding van voor de fascistische periode te laten herleven. Lokale maffiabazen konden de DC helpen met het winnen van verkiezingen en toen zij daar opnieuw succesvol in waren gebleken, werd het ook voor nationale politieke kopstukken verleidelijk om te leunen op Zuid-Italiaanse politici, die veelal waren verstrikt in een systeem waarin politiek, religie, corruptie en georganiseerde criminaliteit waren verbonden. 93 Op Sicilië leken stemmen tijdens verkiezingen al met al, veel sterker dan in de rest van Italië, feitelijk meer op koopwaar. 94 De verkopers zijn de stemgerechtigden, de opkopers zijn de politici en maffiosi opereren als tussenpersoon door stemgerechtigden bescherming te bieden als zij op de juiste politicus stemmen. Politici verlenen in dit wederkerige systeem bescherming aan maffiosi, bijvoorbeeld als het gaat om het voorkomen van rechtsvervolging. Trouw is tussen alle schakels binnen dit systeem de verbindende factor. Een ander instrument dat de DC hanteerde om de steun van de maffia veilig te stellen, was het scheppen van werkgelegenheid. 95 Maffiosi die bewezen hadden over de juiste connecties te beschikken, konden rekenen op een aantrekkelijke functie binnen of buiten de politiek. De uitbreiding van het stemrecht zorgde voor een versterking van de nexus tussen politiek en maffia. 96 In ruil voor het ronselen van stemmen, soms door geweld te gebruiken tegen tegenstanders, kregen maffiosi een aantal voorrechten als wapenvergunningen, vrijwaringen van justitieel onderzoek, betrekkingen als ambtenaar of contracten voor openbare werken. Een andere ontwikkeling, die vanaf de jaren vijftig van de twintigste eeuw zorgde voor een sterkere samenhang tussen politiek en maffia was het feit dat politici niet langer uitsluitend afkomstig 91 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 92 Anton Blok, The mafia of a Sicilian village, 1860-1960. A study of violent peasant entrepeneurs (New York: Harper & Row, 1974), 203. 93 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 94 Gambetta, The Sicilian mafia, 184. 95 Blok, The mafia of a Sicilian village, 208. 96 Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, 34.
25 25 waren uit aristocratische families, maar in toenemende mate uit de middenklasse of (in mindere mate) lagere sociale klassen de klassen waartoe ook maffiosi behoorden. 97 In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw bleken een aantal prominente politici, zowel op lokaal als nationaal niveau, ingewijd in de maffia. Paoli bevestigt dit patronagesysteem, dat is ontwikkeld door de christendemocratische partij. Door middel van dat systeem werden sleutelposities op Sicilië bezet door DC-politici die gelieerd waren aan de maffia. Politici in deze sleutelposities worden verantwoordelijk gehouden voor de zogeheten Sack of Palermo, waarbij vanaf de jaren zestig tot aan de jaren negentig een groot aantal bouwprojecten op touw werd gezeten, die allemaal gegund werden aan maffiosi. 98 Als gevolg van de politieke bescherming verkreeg de Cosa Nostra uiteindelijk de macht over vier belangrijke economische sectoren: de bouwsector, de arbeidsmarkt, de kredietmarkt en de groothandelsmarkten. 99 De markt van openbare aanbestedingen en de commissies waarin de toewijzing van die aanbestedingen werd beslist, was bij uitstek een plek waarop politici en maffiosi elkaars belangen veiligstelden. De vraag luidt nog wel waarom de maffia bereid was om juist met de DC, en niet met andere politieke partijen, zo intensief samen te werken. Spijtoptant Vincenzo Marsala verklaarde tijdens zijn rechtbankverhoor: De enige partij waarop wij stemden was de christendemocratische partij. Dat was omdat haar vertegenwoordigers de maffia van oudsher het beste hadden beschermd. De regel was dat leden van de Cosa Nostra alleen campagne mochten voeren voor de DC, campagnevoeren voor de communisten was verboden. 100 Marsala stelt dat het wel toegestaan was om op een politicus van een andere partij te stemmen als een maffioso daar een persoonlijke reden voor had, bijvoorbeeld uit wederkerigheid omdat de betreffende politicus de Cosa Nostra een dienst had bewezen. Het was in dat geval nog steeds verboden om campagne te voeren voor die politicus. De keuze voor de DC, zo zei Marsala tijdens zijn getuigenis, was ook een veilige keus: doorgaans was de DC de grootste partij en had de partij regeringsinvloed, op die manier waren de voordelen voor de maffia verzekerd. Zich verbinden aan een kleinere partij dan de DC had tot een meer onzekere politieke machtspositie voor de Cosa Nostra geleid. Als gevolg van het feit dat in de jaren na de Tweede Wereldoorlog veel maffiosi direct of indirect actief werden in de christendemocratische partij, werd binnen die partij het maffiaprobleem op Sicilië gemarginaliseerd of zelfs ontkend. 101 Een voorbeeld van die ontkenning wordt 97 Ibidem, 35. 98 Ibidem. 99 Ibidem, 36. 100 Gambetta, The Sicilian mafia, 185. 101 Lupo, History of the mafia, 198.
26 geleverd door Mario Scelba, die in 1949 in zijn hoedanigheid van minister van Binnenlandse Zaken, het parlement toesprak: Een mooi meisje op Sicilië is mafiosa, een intelligente knul is mafioso. De term maffia wordt veel gebruikt, maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat er sprake is van een zekere overdrijving. 102 Historicus Salvatore Lupo schrijft deze ontkenningen deels toe aan het oude discours waarin misdadigheid wordt beschouwd als iets typisch Siciliaans, maar ziet ook een nieuwe verklaring voor het bagatelliseren van het maffiaprobleem: de Cosa Nostra slaagt er in de jaren na de Tweede Wereldoorlog betrekkelijk goed in om de openbare orde op Sicilië te handhaven en heeft daarom aan de christendemocratische regering bewezen van nut te zijn. In deze visie is er, volgens Lupo, sprake van een mafia d ordine een maffia die orde bewaart. 103 De christendemocratische partij benadrukte de visie van een maffia die orde handhaaft ook uit eigen belang: hiermee werd voor het electoraat van de partij benadrukt dat er onder de christendemocratische regeringen sprake was van een ordelijke situatie op Sicilië. Door de intensieve samenwerking tussen de Cosa Nostra en de DC vergrootte de Siciliaanse maffia vanaf de jaren vijftig tot in ieder geval de jaren negentig haar prestige, statuur, 26 belang en roem. 104 Een goed voorbeeld van hoe maffiosi christendemocratische kandidaten aan stemmen hielpen wordt gegeven door de getuigenis van voormalig DC-politicus Giovanni Micelli die openhartig zegt over zijn connectie met de maffioso Colletti: Ik begreep onmiddellijk dat Colletti talrijke connecties had en dat hij daardoor van nut kon zijn voor mijn verkiezingscampagne. Ik wist dat hij een man van eer was, maar als professioneel politicus was ik niet geïnteresseerd in zijn activiteiten; ik was slechts op zoek naar electorale mogelijkheden. Ik kreeg meer dan 35 duizend stemmen en u kunt niet van mij verwachten dat ik van elke stem de oorsprong ken. 105 Een religieus-politiek-criminele nexus In deze scriptie wordt een tweede model geïntroduceerd als variant op de politiek-criminele nexus van Letizia Paoli. Het model waarin de samenhang tussen de Rooms-Katholieke kerk, politieke instellingen en de georganiseerde misdaad wordt geanalyseerd, heet de religieus-politieke-criminele nexus. Over instituties in Italië schreef Celestine Bohlen in de New York Times: Er wordt wel gezegd dat de vloek die op Italië rust, is dat zij drie wereldmachten herbergt: 102 Ibidem. 103 Ibidem. 104 Raimondo Cantazaro, Men of respect: a social history of the Sicilian mafia (New York: Simon and Schuster, 1992), 76. 105 Gambetta, The Sicilian mafia, 183-184.
27 Italië, de Rooms-Katholieke kerk en de maffia. Van deze drie is de Italiaanse staat veruit de 27 zwakste. 106 De geschiedenis van de verwantschap tussen de maffia en de kerk begint op zijn laatst bij de eenwording van 1861. 107 Direct na de eenwording ontstond er een vijandschap tussen de kerk en de nieuwgevormde staat, voornamelijk vanwege de confiscatie van de kerkelijke grondgebieden. Bovendien stonden de liberalen, die de eenwording van Italië hadden geleid, bekend om hun anti-klerikale houding. Een escalatie van het conflict tussen de Italiaanse staat en de kerk volgde in 1870, toen met de inname van Rome de eenheidsstaat Italië werd voltooid. 108 De paus was beroofd van zijn grondgebied. In 1877 stelde paus Pius IX dat hij de legitimiteit van de Italiaanse staat niet kon erkennen en verbood hij Italiaanse katholieken om actief of passief deel te nemen aan nationale verkiezingen. 109 Over lokale verkiezingen had de paus echter niets gezegd. Veel katholieken ijverden er dan ook bij lokale verkiezingen voor om een verbinding te zoeken met politieke groeperingen die, net als zij, negatief tegenover de eenheidsstaat stonden. Op Sicilië werden op die manier de eerste politieke bondgenootschappen tussen katholieken en maffiosi gesmeed. De spanning tussen kerk en staat hield aan tot het Verdrag van Lateranen uit 1929, toen paus Pius XI en de Italiaanse premier Benito Mussolini de stichting van de Vaticaanse staat overeenkwamen. 110 Inmiddels hadden veel katholieken in de maffia een betrouwbaarder seculiere partner dan de staat gevonden. Sterker: historische bronnen uit de negentiende eeuw tonen aan dat een aantal priesters zowel carrière maakte binnen de Rooms-Katholieke kerk als binnen de Cosa Nostra. 111 Tot ver na de Eerste Wereldoorlog is er geen enkele bron die er op wijst dat er vanuit de Katholieke kerk kritiek was op de verstrengeling met maffiagroeperingen. 112 Zelfs ten tijde van het fascisme, toen de Italiaanse regering actief pogingen ondernam om de relatie met de kerk te verbeteren, blijft de houding van geestelijken ten opzichte van de maffia ambivalent, wat onder meer blijkt uit het feit dat de bereidheid van geestelijken om prefect Mori te steunen in zijn strijd tegen de maffia minimaal was. John Dickie schrijft dat maffiosi priesters hetzelfde hebben benaderd als politici: de contacten verliepen van man tot man en gingen voornamelijk over het wederkerig leveren van diensten en gunsten. 113 106 Celestine Bohlen, Vatican draws criticism for embrace of Andreotti in: The New York Times (online via nytimes.com, 20 december 1995, laatst geraadpleegd: 14 augustus 2016). 107 Gambetta, The Sicilian mafia, 49. 108 Dickie, Cosa Nostra, 166. 109 Gambetta, The Sicilian mafia, 49. 110 Ibidem. 111 Ibidem. 112 Ibidem. 113 Dickie, Cosa Nostra, 166-167.
28 28 Alessandra Dino stelt dat de maffia haar criminele belangen verzoende met haar religieuze opvattingen, waardoor een nieuw geconstrueerde identiteit ontstaat waarbij strategische relaties met zowel politieke als religieuze instituties van doorslaggevend belang zijn. 114 Volgens de cultureel antropoloog Anton Blok bestaat de maffia bij de gratie van bescherming van bovenaf, door instituties als de overheid en de kerk, en door bescherming van onderaf, door de steun van de lokale bevolking. 115 In de verstandhouding tussen kerk en maffia gaat het met name om wederkerigheid. Het speelveld van instituties in Zuid-Italië is een geheel aan wederkerige netwerken, waarbinnen de Rooms-Katholieke kerk een belangrijke rol speelt. De religieus-politiek-criminele nexus past goed binnen het theoretische model van Jonathan Fox, aangezien deze nexus de tweede categorie de nuttige politieke connecties van religieuze instituties representeert. De christendemocratische politici werden aangestuurd door het Vaticaan, wat onder meer blijkt uit het pauselijke verbod aan katholieken om deel te nemen aan landelijke verkiezingen, en kunnen in dat opzicht worden gezien in het verlengde van de religieuze instituties. Ook speelt hier een rol dat de steun van de clerus aan een bepaalde politieke partij deze partij automatisch voorzag van legitimiteit en dat via de kerkelijke communicatiekanalen, bijvoorbeeld tijdens de mis, veel stemmers gemobiliseerd konden worden om op de christendemocraten te stemmen. Nadat in dit hoofdstuk de samenhang tussen kerk, maffia en politiek is geanalyseerd, zal in het volgende hoofdstuk worden onderzocht hoe de maffia gebruik maakt van religie ter legitimatie van haar machtspositie. 114 Dino, For Christ s sake, 146, 115 Interview prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015).
29 Hoofdstuk 2 Vrome maffiosi en heilige symbolen 2.1 Aardse en hemelse gerechtigdheid Intern en extern belang van religie voor de maffia De bekende antimaffiarechter Giovanni Falcone stelde het intreden in de Cosa Nostra gelijk aan 29 een inwijding in de Rooms-Katholieke kerk: Je blijft je hele leven priester. Of maffioso. 116 Maffiosi gebruiken religie zowel intern, bijvoorbeeld door religieuze rituelen binnen hun eigen organisatie toe te passen, als extern, bijvoorbeeld door prominent aanwezig te zijn bij religieuze ceremonies en door in het openbaar vaak aan religie te refereren. 117 Maar religie is meer dan alleen een middel om macht en invloed mee te legitimeren. Dino stelt dat veel maffiosi ook oprecht gelovig zijn en dat het geloof hun steun biedt in een harde wereld met veel emotionele druk en conflicten. 118 Religie is in het bijzonder in twee opzichten van groot belang voor de Cosa Nostra. In de eerste plaats moet religie intern zorgen voor verbinding binnen de geheime maffia-organisatie, onder meer doordat het gebruik van religieuze symboliek zorgt voor een mystieke sfeer rondom bijeenkomsten van de maffia. 119 In de tweede plaats wordt religie door maffiosi in de samenleving gebruikt voor het verkrijgen van legitimiteit en voor het verkrijgen van instemming met het waardensysteem, waarvan de Cosa Nostra de officiële uitdrager is. 120 Aanwezigheid tijdens de zondagse kerkdiensten en tijdens religieuze festiviteiten, waarbij maffiosi vaak vooraan op gereserveerde stoelen zitten, is een belangrijke manier van sociale legitimatie. 121 John Dickie voegt toe dat de religiebeleving van maffiosi hetzelfde doel dient als de erecodes die de Cosa Nostra hanteert. 122 Religie biedt maffiosi geborgenheid, vertrouwen en bovendien een set aan regels die flexibel kan worden geïnterpreteerd al naar gelang het belang van de maffia. Hierdoor is religie, volgens Dickie, voor maffiosi een middel om misdaden te rechtvaardigen; ze worden immers gepleegd uit naam van eer of God. 116 Dickie, Cosa Nostra, 15. 117 Ibidem. 118 Ibidem, 145. 119 Ibidem. 120 Ibidem. 121 Ibidem. 122 Ibidem, 16-17.
30 30 Aardse en hemelse gerechtigdheid Een bekend Siciliaans spreekwoord luidt: Giudicare e indovinare. Dio solo lo può fare ( Veroordelen en raden. Dat zou alleen God moeten doen ). 123 Dit spreekwoord is een goede weergave van hoe maffiosi aankijken tegen het begrip gerechtigdheid. Ter legitimatie van criminele activiteiten maken veel maffiosi gebruik van het onderscheid tussen aardse en hemelse gerechtigdheid. 124 Dit onderscheid is voor buitenstaanders ingewikkeld te begrijpen, aangezien de uitgangspunten van de hemelse gerechtigdheid de regels van het geheime maffiabroederschap zijn. Deze definitie van gerechtigdheid is zeer afwijkend van de gangbare maatschappelijke opvatting van dit begrip. Onder aardse gerechtigdheid worden alle wetten en maatschappelijke regels verstaan, waaraan de maffia zich meent zich niet te hoeven houden, zoals verordeningen van de politie, belastingplicht en uitspraken van rechters. Het oordeel over aardse gerechtigheid wordt geveld in de rechtbank, terwijl alleen God kon oordelen over de hemelse gerechtigheid. Volgens dit onderscheid is het dus als maffioso goed mogelijk een moord te plegen, maar tegelijkertijd onschuldig te zijn en een schoon geweten te hebben. Volgens Alessandra Dino komt dit doordat de Cosa Nostra van haar leden volledige gehoorzaamheid, trouw en loyaliteit vereist. 125 Iedere vorm van opoffering, zelfs het plegen van een moord, is hierbij gerechtvaardigd, omdat lidmaatschap van de Cosa Nostra inhoudt dat een maffioso zich volledig identificeert met de maffia-organisatie en de bevelen van hogergeplaatsten. Hiervoor in de plaats verschaft de organisatie aan individuele leden in hoge mate een bevoorrecht en machtig gevoel. De macht en autoriteit van de maffia wordt door maffiabazen gelegitimeerd door te stellen dat de maffia de officiële uitdrager is van de hemelse gerechtigdheid: hemelse gerechtigdheid wordt gelijkgeschakeld met gerechtigheid volgens de normen en regels van de maffia. 126 Dit is ook de manier waarop misdaden binnen de maffia, en door de lokale bevolking, worden goedgepraat: wanneer een moord, volgens de normen van de juiste morele code (dus die van de maffia) wordt gepleegd, was dit een daad waarmee een hoger doel, namelijk een heilige missie, werd gediend. 127 Religie biedt de maffia een middel om te legitimeren dat hun misdaden worden gepleegd voor een hoger doel dan hun eigen honger naar macht. 128 Maffiosi hebben 123 Enzo Biagi, Il boss è solo. Buscetta: la vera storia di un vero padrino (Milaan: Arnoldo Mondadori Editore, 1986), 5. 124 Dino, For Christ s sake, 145. 125 Ibidem. 126 Ibidem, 145. 127 Ibidem, 145-146. 128 John Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms? in : CNN.com (online via: cnn.com, 15 november 2013, laatst geraadpleegd: 17 augustus 2016).
31 31 tegen rechters verklaard dat zij de opdrachten voor moordaanslagen beschouwden als een order van hogerhand, zoals reguliere soldaten in een oorlog ook vijanden om het leven brengen. 129 Ik was een soldaat voor mijn staat. Mijn staat was Cosa Nostra. Wie ik ombracht, waren mijn vijanden. Ik deed mijn plicht. Uit interviews met spijtoptanten blijkt dat veel maffiosi de Cosa Nostra zagen als de uitvoerder van de wil van God en de beschermheer van de onderdrukten; om die reden zagen zij de acties van de maffia als iets nobels en iets rechtvaardigs. 130 Maffiosi rechtvaardigen hun daden ook door te benadrukken dat er een verschil is tussen een misdaad in juridische zin en een zonde in religieuze zin. 131 De katholieke cultuur van vergevingsgezindheid wordt binnen de maffia dan ook gezien als een vrijbrief voor het plegen van misdaden. Een voorbeeld hiervan is te vinden in een serie telefoontaps uit het begin van deze eeuw. 132 De maffiabaas Giuseppe Guttadauro spreekt in de afgetapte telefoongesprekken over zijn goede verstandhouding met een lokale priester: Lid zijn van de maffia is geen zonde. Er bestaat niet zoiets als de zonde van de maffia. Waar staat die zonde beschreven in de Bijbel? Een intelligente priester begrijpt dit soort zaken. Het gegeven dat de maffia de officiële uitdrager is van hemelse gerechtigheid voegt een extra dimensie toe aan de besproken religieus-politiek-criminele nexus. Als gevolg van een gefaalde staatsvorming waren democratische instituties na de eenwording in Zuid-Italië niet bij machte om hun taken goed ten uitvoer te brengen. Om een zekere mate van handhaving van de openbare orde te creëren zijn die taken deels overgedragen aan de maffia. Maffiosi hebben vervolgens hun gewelddadige en repressieve wijze van handelen uitgelegd als de uitvoering van de wil van God. Hemelse gerechtigdheid en de heilige missie van de Cosa Nostra vormden naar de lokale bevolking toe de legitimatie van de machtspositie van maffiosi. Op die manier werd ongehoorzaamheid ten opzichte van de maffia uitgelegd als het tegengaan van de wil van God. Ter legitimatie van de eigen macht heeft de maffia een nieuwe religieuze, morele code geschapen waarin de eigen misdaden door de hemelse gerechtigheid werden goedgekeurd. In het kort: zelfs zonder dat de Rooms-Katholieke kerk actief of passief goedkeuring gaf aan de autoriteit van maffiosi, was de samenhang tussen politiek en maffia al religieus geladen door de morele codes, die uitgaan van religieuze symboliek, die maffiosi gebruiken. Volgens Anton Blok speelt daarnaast een belangrijke rol dat een maffioso iemand is met een uitgebreid netwerk van vrienden en contacten. 133 Dit komt doordat maffiosi voor hun 129 Ibidem, 145-146. 130 Ibidem, 146. 131 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 132 Ibidem. 133 Interview met prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015).
32 machtspositie sterk afhankelijk zijn van vertegenwoordigers van andere instituties, zoals overheden en de kerk, en doordat de voornaamste taak van maffiosi eruit bestaat diensten te bewijzen aan leden van hun netwerk. Die diensten gaan uit van een wederkerig principe, waarin zowel de belangen van de maffia, als die van overheid(sfunctionarissen) en kerk worden gediend. 2.2 Kerkelijke rituelen in de maffia Kerkelijke symboliek in maffiarituelen Bij het bestuderen van rituelen spelen twee dimensies een belangrijke rol: in de eerste plaats de betekenis van een rite en de in de tweede plaats het effect dat de handeling heeft op de deelnemers. 134 Onder rituelen wordt verstaan: Een coherente set van symbolische handelingen die een transformatief effect hebben op individuen en sociale groepen. 135 Dat wil zeggen dat personen zich wezenlijk anders voelen nadat zij een ritueel hebben ondergaan. Rossella Merlino stelt dat religieuze symboliek vanaf het ontstaan van de maffia een grote rol heeft gespeeld bij het bepalen van de identiteit van de organisatie en voor het legitimeren van formeel illegaal 32 gedrag. 136 Alexander Stille schrijft dat de maffia een lange geschiedenis kent van het toe-eigenen van de symbolen en het jargon van de Rooms-Katholieke kerk. 137 Dit diende als belangrijkste doel het creëren van legitimiteit bij de Siciliaanse bevolking, aangezien het Rooms-Katholieke geloof op het eiland bijzonder populair was en nog steeds is. Een bekend voorbeeld van het toeeigenen van religieuze symboliek is het inwijdingsritueel van de Cosa Nostra, dat ondanks informatie van oud-maffiosi en een heimelijk gefilmde opname van een Italiaans televisiejournaal, nog altijd met veel mystiek is omgeven. Het inwijdingsritueel in de Cosa Nostra kan worden beschouwd als een bekering, als een overgang naar een nieuwe identiteit. 138 Rossella Merlino ziet het inwijdingsritueel als een constante factor in de geschiedenis van de Cosa Nostra; de eerste bron die het bestaan van dit ritueel beschrijft dateert uit 1884. 139 Door de getuigenis van spijtoptant Tomasso Buscetta, die 134 Rossella Merlino, Con il volere di Dio. Bernardo Provenzano and religious symbolic ritual in: Modern Italy (2012, Vol. 17, Nr. 3), 369. 135 Merlino, Con il volere di Dio, 369. 136 Ibidem, 365-366. 137 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 138 Evangelische Omroep, Dit is de dag, aflevering: De kerk en de maffia. 139 Rossella Merlino, The sacred oath of a secret ritual: performing authority and submission in the mafia initiation ceremony in: Forum (2013, Nr. 17*), 1.
33 in 1984 het ritueel gedetailleerd uit de doeken deed in zijn gesprekken met justitie, ontstond er vanaf het midden van de jaren tachtig een sterker publiek bewustzijn over de maffia als hiërarchische organisatie. 140 Buscetta beschrijft hoe een noviet naar een afgelegen locatie wordt gebracht. Daar vindt de inwijding, in gezelschap van drie mannen van eer plaats. De oudst aanwezige maffioso legt vervolgens uit wat de doelstelling is van de Cosa Nostra: het beschermen van de zwakkeren en het uitroeien van machtsmisbruik. De leider van de lokale cosche leest daarna de belangrijkste regels van het broederschap voor, waarna met een naald in de vinger van de nieuwkomer wordt geprikt. Het bloed van de vinger druppelt over de afbeelding van een heilige de duidelijkste verwijzing naar religieuze symboliek in dit ritueel. Het laatste gedeelte van het inwijdingsritueel eindigt met het verbranden van de afbeelding van een heilige (meestal de Maria-Boodschap), als metafoor voor de waarschuwing dat de 33 ziel van de kandidaat-maffiosi zal branden, als hij zijn gelofte met de Cosa Nostra verbreekt. 141 De nieuwkomer houdt de afbeelding in zijn beide handen, totdat deze helemaal is opgebrand, terwijl hij loyaliteit zweert aan de organisatie: Mag mijn lichaam branden als deze heilige afbeelding als ik verraad pleeg aan de Cosa Nostra. 142 Rossella Merlino stelt dat dit inwijdingsritueel is afgeleid van Rooms-Katholieke symboliek. 143 Het verbanden van de afbeelding symboliseert het reinigen van vorige identiteiten van de nieuweling, terwijl bloed in de katholieke symbolentaal staat voor opoffering, wedergeboorte en overlijden in geval van verraad. Door gebruik te maken van katholieke symbolen, wordt de identiteit van de Cosa Nostra geconstrueerd op basis van een ideologie die voor de nieuwkomer al vertrouwd is: namelijk zijn eigen religieuze opvattingen. 144 Religieuze symbolen zorgen er daarnaast voor dat er een sfeer van heiligheid rondom de ceremonie wordt gecreëerd, die de Cosa Nostra extra legitimiteit verschaft. Voormalig maffioso Antonio Calderone beschrijft dat het ritueel diepe indruk op hem heeft achtergelaten: Die nacht leek alles schitterend. Buitengewoon. Ik betrad een nieuwe wereld, vol met bijzondere mensen die bereid waren hun leven te riskeren om andere mannen van eer te helpen. Het was onvoorstelbaar machtig. 145 Kerkelijke symboliek in maffiacommunicatie * Het tijdschrift Forum werkt niet met jaargangen en nummert alle edities sinds de oprichting in 2005 door. 140 Merlino, The sacred oath of a secret ritual, 2. 141 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 142 Merlino, The sacred oath of a secret ritual, 3-4. 143 Ibidem, 5. 144 Ibidem. 145 Ibidem.
34 34 Volgens Alessandra Dino speelt religieus symbolisme een belangrijke rol in de communicatiemethoden van de Cosa Nostra. 146 Lange tijd was de wetenschappelijke opvatting dat de interne communicatie binnen de Siciliaanse maffia vooral een systeem van mondelinge communicatie was; pas recent door de vondst van zogeheten pizzini (briefjes) in de in 2006 ontdekte schuilplaats van maffiabaas Bernardo Provenzano is er een bewijs van schriftelijke communicatie tussen maffiosi. 147 Deze pizzini beschijven onder meer interne gedragsregels en informatie over de eed die maffiosi zweren tijdens de inwijdingsceremonie. De pizzini van Provenzano verschenen in een tijd waarin de Cosa Nostra grote externe druk ervaarde, onder invloed van een maatschappelijke en justitiële beweging tegen de maffia. 148 Het belangrijkste doel van deze briefjes is dan ook om door middel van bijbelse verwijzingen eenheid en historische continuïteit te benadrukken. De symboliek slaat terug op een waardenstelsel dat dicht bij de oorsprongsmythen Afbeelding 3 Een van de pizzini van Bernardo Provenzano. De laatste regel ( Vi benedica il Signore e vi protegga! ; De Heer zegene je en zal je beschermen ) is een verwijzing naar een bijbeltekst, waarmee Provenzano bijna al zijn briefjes afsloot. Bron: Rossella Merlino, Con il volere di Dio, 372. van de maffia ligt: eergevoel, het vermogen tot bemiddelen, wijsheid en devotie zijn sleuteltermen in de communicatie van de maffiabaas aan zijn ondergeschikten. Daarnaast is er de laatste jaren nog een belangrijke historische bron aangeboord die geschiedwetenschappers veel informatie kan verschaffen over de connectie tussen kerk en maffia: veel maffiosi hielden in hun schuilplaats dagboeken bij. 149 Deze dagboeken bevatten veel referenties aan en beroepen op religie. Voormalig maffiabaas Leonardo Vitale gebruikt zijn geloof om zich te 146 Dino, For Christ s sake, 143. 147 Rosella Merlino, Tales of trauma, identity, and God. The memoirs of maffia bosses Michele Greco and Leonardo Vitale in: The European Review of Organized Crime (2014, Vol. 1, Nr. 2), 50. 148 Merlino, Con il volere di Dio, 371-372. 149 Merlino, Tales of trauma, identity, and God, 71.
35 onthechten van zijn maffiaverleden, terwijl in de memoires van Michele Greco het tegenovergestelde gebeurt: Greco rechtvaardigt zijn daden als maffioso op basis van religieuze waarden. 150 Greco tracht in zijn dagboeken een beeld van zichzelf neer te zetten van een vredelievende boerenzoon, gedreven door diepe religieuze gevoelens. Alle maffiosi zijn gelovig De bekende Siciliaanse maffioso Luciano Leggio zei over zijn persoonlijke opvatting over geloof: In de stad waar ik ben opgegroeid, stond mijn familie bekend als de katholieken. Als kind was ik een koorknaap in de kerk. Elke avond voor ik ga slapen, bid ik tot de Heilige Vader en vraag ik Hem mij te helpen mezelf te verbeteren. Dan zeg ik een gebedje op voor de doden in mijn 35 familie en vraag ik de Heer mijn naasten bij te staan. 151 De maffioso Leonardo Messina vertelde in een interview uit 1997 dat hem geleerd was dat de maffia in het leven was geroepen om te zorgen voor gerechtigdheid. 152 Messina verklaart dat de combinatie van het lidmaatschap van de Cosa Nostra en het zijn van een actieve katholiek voor hem altijd een logische is geweest. Nadat ik iemand gedood had, ging ik naar de kerk en zegde ik gewoon mijn gebeden op alsof er niets gebeurd was. Ik ken zelfs maffiosi die hun kogels in wijwater doopten voordat zij een belangrijke moord moesten plegen, omdat zij dachten dat dit hen geluk bracht. De invloedrijke maffioso Michele Greco, die in de jaren zeventig en tachtig zitting had in de hoogste interne commissie in de Cosa Nostra, had als bijnaam de Paus, omdat hij meerdere malen per dag gebeden opzegde. 153 De rechters tijdens het Maxiproces wenste hij vrede en sereniteit bij het bepalen van hun oordeel, een goed voorbeeld van het gebruik van religieus jargon door maffiosi. Michele Greco was één van de talrijke maffiosi, bij wie in de schuilplaatsen altaren en andere religieuze voorwerpen werden gevonden. Onder meer bij voormalig capo dei tutti capi Bernardo Provenzano was zelfs een volledige kapel in zijn schuilplaats gebouwd. 154 Deze vondsten geven duidelijk aan dat veel maffiosi oprecht devoot zijn en niet alleen voor de beeldvorming bezig zijn met kerk en religie. 150 Ibidem. 151 Dino, For Christ s sake, 151. 152 Ibidem. 153 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 154 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 112.
36 36 De verhalen van Leggio, Messina en Greco illustreren een belangrijke vaststelling, namelijk dat alle maffiosi gelovig zijn. 155 De priester Nino Fasullo, die lange tijd actief was in de antimaffiabeweging, zegt dat atheïstische of anti-kerkelijke maffiosi niet bestaan. 156 Een verklaring hiervoor is dat religie een essentieel onderdeel uitmaakt van het waardenstelsel van de maffia: geloof bepaalt het beeld van de maffia naar buiten toe en legitimeert de machtspositie van de organisatie. Letizia Paoli stelt dat een complex systeem van symbolen, gecodificeerde regels en rituelen binnen de maffia zorgt voor een sterk ontwikkelde en expliciet geformuleerde collectieve identiteit. 157 Volgens Paoli is deze collectieve identiteit zowel een middel om dwang uit te oefenen op de leden van de organisatie als een sterk hulpmiddel om bestaande machtsstructuren te legitimeren. De subcultuur, en alle verplichtingen die Afbeelding 4 Maffioso Michele de Paus Greco als beklaagde tijdens het maxiproces in een devote houding. Bron: americaoggi.it daarbij komen kijken, worden opgelegd aan maffiosi. Voordat zij een man van eer kunnen worden, zullen zij het inwijdingsritueel moeten ondergaan. Essentieel onderdeel van die identiteit is religieuze devotie. Alle maffiosi zijn gelovig, omdat het geloof onderdeel uitmaakt van de officiële maffia-ideologie. Bovendien, zo bevestigt John Dickie, is het feit dat alle maffiosi gelovig zijn een duidelijke aanwijzing dat religie succesvol gebruikt wordt om de daden van de maffia te rechtvaardigen. 158 155 Dino, For Christ s sake, 144. 156 Ibidem. 157 Paoli, De politiek-criminele nexus in Italië, 32. 158 Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?.
37 Hoofdstuk 3 Zwijgende pausen en schuldige priesters 3.1 Lokale priesters en gulle maffiabazen 37 Horen, zien, zwijgen, meewerken In de historiografie over de rol die de Rooms-Katholieke kerk heeft gespeeld ten aanzien van het maffiaprobleem op Sicilië is een veelgemaakte opmerking dat veel geestelijken op het eiland lange tijd weinig kennis van en begrip over het fenomeen hebben geëtaleerd. 159 Die onwetendheid heeft ertoe geleid dat de problematiek van de georganiseerde misdaad werd afgedaan als een moreel kwaad, zonder dat de kerk oog had voor de daadwerkelijke grote maatschappelijke impact en politieke invloed van de Cosa Nostra. Veelal koos de kerk ervoor om een gematigd standpunt in te nemen tegenover de maffia, met als argument een confrontatie in het openbaar te willen vermijden. Anton Blok stelt dat de clerus niet alleen een toeschouwer, maar juist ook een participant is in het lokale leven. 160 Dit impliceert dat de geestelijkheid verbonden is met alle facetten van de samenleving, zoals ook politiek en criminaliteit. De wurggreep waarin de maffia Zuid-Italië houdt wordt vaak vergeleken met de tentakels van een octopus: in alle facetten van de samenleving probeert de maffia controle te krijgen en invloed uit te oefenen; die wurghouding bereikte ook de geestelijkheid. Blok zegt dat de geestelijkheid als participant in het lokale leven veelal ervoor koos om maffiosi ontzien, bijvoorbeeld door verkeerd gedrag door de vingers te zien, te verzwijgen of te vergeven. Het alternatief een gewelddadige confrontatie was namelijk slechter dan het innemen van een gematigd standpunt. Bovendien doen maffiosi hun best om de clerus te vriend te houden. Het is namelijk zo dat in lokale gemeenschappen de priester vaak één van de weinigen was die een opleiding heeft afgerond. 161 Ondanks dat bij de eenwording in 1861 een schoolplicht werd ingevoerd, genoten veel Siciliaanse jongemannen geen onderwijs en ontvluchtten zij de dienstplicht. Dit kon eenvoudig, omdat er weinig controle was op het navolgen van beide verplichtingen. Het feit dat de 159 Dino, For Christ s sake, 147. 160 Interview met prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). 161 Ibidem.
38 priester wel een opleiding gevolgd had, gaf hem in de lokale gemeenschap veel aanzien en 38 maakte hem voor de maffia van strategisch belang. 162 Als het gaat om de betrokkenheid van de clerus bij de activiteiten van de Cosa Nostra geldt voor een groot deel van de geschiedenis dat de kerk geen duidelijk standpunt voor of tegen de maffia heeft willen innemen. Dit past bij de Siciliaanse mentaliteit van horen, zien en zwijgen over het maffiafenomeen. Er zijn echter ook voorbeelden waarbij priesters verder gingen dan het verzwijgen van activiteiten van de maffia. De ambivalente houding van de kerk ten opzichte van de maffia wordt in deze scriptie aangeduid met horen, zien, zwijgen, meewerken. Zo berichtte de Italiaanse krant La Stampa op 15 april 2002 dat er een lijvige correspondentie tussen de Franciscaner broeder Celestino en gevangengenomen maffiabazen, onder wie de voormalige capo dei tutti capi Salvatore Riina, was opgedoken. 163 De broeder verantwoordde zijn contacten door te zeggen: Ik schrijf met maffiosi, maar ik bezoek hen niet in de gevangenis. Ik ben niet geïnteresseerd in de juridische aspecten, maar ik ben geïnteresseerd in de menselijke ziel. Ik schrijf met hen omdat er een kans is dat zij zich zullen bekeren. 164 De mogelijkheid tot bekering wordt door geestelijken vaak gebruikt ter legitimatie voor hun samenwerking met maffiosi. Uit de periode na de Tweede Wereldoorlog zijn er veel voorbeelden bekend van geestelijken die de maffia actief ondersteunden, bijvoorbeeld door het bieden van onderdak aan voortvluchtige maffiosi. 165 Uit de periode voor de Tweede Wereldoorlog zijn er te weinig bronnen beschikbaar, om een zinvolle conclusie te kunnen geven over de ondersteuning van maffiosi door geestelijken. Zeker tot aan de jaren tachtig van de twintigste eeuw zijn van die praktijken voorbeelden bekend, zoals die van de maffioso Nino Salvo die nadat hij had ontdekt dat zijn huistelefoon werd getapt door de autoriteiten gebruik mocht maken van de telefoon van de parochie: De priester gaf me een ruimte om in te telefoneren, bracht een kop koffie, stelde geen vragen en liet me verder met rust. 166 Er is een ook aantal voorbeelden bekend van geestelijken die zich nog een stap verder waagden dan, al dan niet passief, medewerking verlenen aan de activiteiten van de maffia, maar die zelf ook actief betrokken waren bij illegale handelingen. 167 Zo werd een groep priesters uit Mazzarino beschuldigd van afpersing, illegaal wapenbezit en moord. Bronnen binnen de katholieke kerk pleitten de priesters uit Mazzarino juist vrij: de broeders hadden samengewerkt met 162 Ibidem. 163 Dino, For Christ s Sake, 152. 164 Ibidem. 165 Gambetta, The Sicilian mafia, 50. 166 Ibidem. 167 Dino, For Christ s Sake, 152.
39 de maffia om grotere problemen te voorkomen, in de hoop dat zij de maffiosi nog konden overtuigen van het ware geloof. 168 De veroordeling van de broeders door de rechter liet van die verdediging niets over: de priesters hadden meegewerkt om zichzelf te verrijken. De Franciscaner bedelmonnik broeder Giacinto, die in 1980 door de maffia werd doodgeschoten, werkte als bewaker op een begraafplaats van de maffia. 169 In zijn slaapruimte in het klooster werd een bedrag van 4 miljoen lire in contant geld en een wapen aangetroffen tamelijk ongebruikelijk voor een bedelmonnik. Het bekendste voorbeeld is de pater Agostino Coppola, waarvan bewezen is dat hij betrokken was bij illegale activiteiten van de Cosa Nostra. Coppola was afkomstig uit een Siciliaanse maffiafamilie en was de neef van de bekende Italiaans-Amerikaanse maffioso Frank Coppola. De priester moest uiteindelijk gedwongen terugtreden uit zijn ambt nadat hij betrapt was met een zeer groot geldbedrag op zak, afkomstig van het losgeld van een door de maffia gepleegde ontvoering. Na zijn uittreding trouwde Coppola met een dochter uit een bekende maffiafamilie. 170 Over Coppola wordt gezegd dat hij, toen hij zijn ambt als priester nog uitoefende, 39 een ingezworen man van eer van de Cosa Nostra was. 171 Nu is de Rooms-Katholieke kerk een bijzonder grote organisatie, waarin het goed mogelijk is dat een aantal representanten ongewenst gedrag vertoont, zonder dat dit direct iets zegt over de organisatie als geheel. Volgens historicus Gambetta is de ambivalente houding van de kerk ten opzichte van de maffia dusdanig alomtegenwoordig dat hoewel het mogelijk is dat bovenstaande voorbeelden uitzonderingen zijn de Rooms-Katholieke kerk als geheel tekortgeschoten heeft in het tegengaan van de maffia-invloed op Sicilië. Volgens John Dickie is een verklaring voor de tolerantie die de kerk heeft gehad ten aanzien van maffiosi het feit dat de Cosa Nostra dezelfde waarden meent uit te stralen als de Rooms- Katholieke kerk: eerbied, nederigheid, traditie en trouw aan de familie. 172 Door nadruk te leggen op die waarden werd ten minste de suggestie van een gedeelde ideologie gewekt. Processies en religieuze feesten Religieuze processies - die op de vele katholieke feestdagen in Italië door de dorpen, steden en wijken trekken - zijn voor maffiosi een uitstekende kans om hun macht in de gemeenschap te 168 Umberto Santino, La mafia è male, pèro in: Nacromafie (2001, Vol. X, Nr. X), 48-53. (online via centroimpastato.it, laatst geraadpleegd: 11 augustus 2016). 169 Gambetta, The Sicilian mafia, 50. 170 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 171 Gambetta, The Sicilian mafia, 51. 172 Dickie, Cosa Nostra, 15-16.
40 40 laten zien. 173 Dit doet de maffia onder meer door de lokale maffiabaas vooraan de stoet te laten lopen; lager geplaatste maffiosi dragen het heiligenbeeld door de straten. 174 De Italiaanse journalist Nicola Barbuto stelt dat veel lokale priesters goed op de hoogte zijn van deze praktijken, maar dat zij er bewust voor kiezen geen verandering aan te brengen in de situatie. 175 Volgens Barbuto beroepen priesters zich op hun rol als herder van de gemeenschap en legitimeren zij op die manier dat ze geen stelling nemen tegen de invloed van de maffia in religieuze processies. Veel geestelijken beargumenteren dat zij in hun rol als herder de plicht hebben criminelen te bekeren en hen weer op het juiste pad te brengen. Dit proces verloopt eenvoudiger als priesters en maffiosi zich niet tegen elkaar gekeerd hebben, zo loopt de redenering. Bij het bestuderen van religieuze processies op Sicilië is het van belang notie te nemen van de omvang van deze evenementen en de waarde die aan dergelijke processies wordt toegekend door de lokale bevolking. Festiviteiten voor beschermheiligen duren enkele dagen en vaak is nagenoeg de hele gemeenschap betrokken bij het evenement. 176 Het bekendste festival wordt gehouden in de Oost-Siciliaanse stad Catania en is gewijd aan de heilige Agatha; het is het op het twee na grootste katholieke evenement ter wereld en er komen jaarlijks zo n miljoen bezoekers af op de festiviteiten. 177 Voor veel Sicilianen is het festival ter ere van de beschermheilige één van de belangrijkste religieuze gebeurtenissen van het jaar. De socioloog Emile Durkheim ontwikkelde een theorie die stelt dat religieuze festiviteiten zorgen voor een opleving van het collectief : de sociale band tussen deelnemers aan de rituelen wordt versterkt en zorgt structureel voor een groeiende sociale cohesie. 178 Durkheim beargumenteert dat religie door middel van rituelen een bron is van solidariteit, identificatie en samenhang en dat mensen door riten in staat worden gesteld hun sociale normen te herbevestigen. Dit is bij religieuze processies van belang: het heiligenbeeld dat door de straten wordt gedragen staat als het ware symbool voor de gemeenschap zelf. De gemeenschap identificeert zich met dat beeld en, in de specifieke casus van maffia-infiltratie op Sicilië, ook met de maffiosi die de processie organiseren en sponsoren. Het is voor de Cosa Nostra om die reden erg belangrijk om prominent aanwezig te zijn bij dergelijke festiviteiten: als het publiek het religieuze evenement en de maffiosi die het betalen vereenzelvigt zorgt dit voor een vergroting van de prestige en de autoriteit van de maffia als fundamentele machthebber in de gemeenschap. 179 Een getuigenis van de maffioso 173 Barbuto en De Boer, Mini-docu: hoe de paus het opneemt tegen de maffia. 174 Ibidem. 175 Ibidem. 176 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 120. 177 Ibidem. 178 Ibidem. 179 Ibidem.
41 Santo La Causa onderschrijft deze visie: Leden van de Cosa Nostra nemen deel aan religieuze festivals vanwege de sociale prestige. Maffiosi zijn op cruciale momenten prominent in de processie aanwezig om de macht van de lokale maffia aan te tonen. 180 Historisch bewijsmateriaal toont aan dat de Cosa Nostra vanaf het prille begin betrokken is geweest bij het financieren en organiseren van religieuze festiviteiten en dat maffiosi bij die activiteiten een prominente rol hebben gespeeld. 181 Zo werd in 1937 in het dorpje Riesi, in de provincie Caltanissetta, een religieuze processie voor de beschermheilige Sint Jozef gebruikt 41 om een leiderschapswissel binnen de lokale cosche publiek te maken. 182 Afbeelding 5 De begrafenis van Calogero Vizzini in 1954. De man rechts naast de kist, met de donkere stropdas, is zijn opvolger Giuseppe Genco Russo. Bron: Wikimedia Commons Ook bij begrafenissen van maffiosi speelt religieuze symboliek een belangrijke rol. 183 Calogero Vizzini was een beruchte maffioso, over wie vast is komen te staan dat hij opdracht heeft gegeven voor een honderdtal moorden. 184 Vizzini was middels invloedrijke familieleden nauw verbonden met de kerk: twee van zijn broers waren priester, zijn oom was de bisschop van het Siciliaanse bisdom Noto en ook de neef van Vizzini bekleedde het ambt van bisschop. Bij het overlijden van Vizzini in 1954 werd er op de kerk van het Siciliaanse dorp Villalba een tekst ter gedachtenis aan de maffioso op de deuren gespijkerd: Hij bewees door zijn woorden en daden dat zijn maffia niet stond voor criminaliteit, maar voor het respecteren van de wet en het opkomen voor de zwakkeren. Hij had een groot karakter, hij deed het uit liefde. 185 De titel van de tekst is veelzeggend: Hoe vaak menselijke gerechtigdheid dwaalt. Tijdens de uitvaartceremonie van Vizzini waren veel lokale politieke en religieuze vertegenwoordigers aanwezig; over Vizzini wordt gezegd dat hij zoals 180 Ibidem, 122. 181 Ibidem, 109. 182 Ibidem, 112. 183 Ibidem, 114. 184 Ibidem. 185 Ibidem.
42 42 zijn broers, oom en neef dat hadden gewild stierf in de armen van de kerk en de politiek. 186 Ook de opvolger van Vizzini, Giuseppe Genco Russo, speelde een belangrijke rol in het lokale religieuze leven: zo bezat Russo in de dorpskerk een eigen kerkbankje en was hij belast met het financieren van religieuze processies in het dorp. 187 Vanwege zijn inzet voor de kerkelijke gemeenschap werd Russo zelfs benoemd in een religieuze broederschap, hetgeen hem bijzondere voorrechten tijdens festiviteiten opleverde. Toen Russo in 1969 werd berecht voor deelname aan een criminele samenzwering, startten lokale DC-politici in samenwerking met geestelijken en maffiosi een petitie om hem vrij te pleiten, die door twintigduizend mensen werd ondertekend. 188 In de petitie werd de levenswijze van Russo geprezen als het voorbeeld van integriteit en rechtschapenheid. Maffioso Leonardo Messina was intensief betrokken bij de organisatie van religieuze festiviteiten. 189 Messina verdiende zijn geld aan een zwavelmijn die was gewijd aan de heilige Annunziata. Bij processies in de plaats San Cataldo bevond hij zich om die reden altijd direct naast het beeld van de heilige. Volgens Messina zijn religieuze festiviteiten van grote waarde voor de Cosa Nostra en zijn priesters goed op de hoogte van de rol die de maffia speelt in religieuze kwesties. Tijdens de kerkelijke inzegening van zijn huwelijk zwoer hij trouw aan zijn vrouw én aan de maffia. De priester? Die liet dat gebeuren. Wat had hij moeten doen? De priester wist maar al te goed wie de feestelijkheden voor de heilige organiseerde en betaalde. 190 Het voorbeeld van Messina toont aan en dat is ook de stelling van historicus Diego Gambetta dat de religieuze invloed van maffiosi verder gaat dan het organiseren van feesten en processies voor heiligen. 191 Veel maffiosi trouwen in de kerk, laten hun kinderen in de kerk dopen en krijgen een kerkelijke begrafenis. Bij al die evenementen is een goede verstandhouding tussen maffioso en priester van belang. Ook volgens Alexander Stille is het organiseren van religieuze processies en festivals voor maffiabazen vooral een manier om uitdrukking te geven aan hun macht. 192 Zo is het gebruikelijk dat een processie op de route halt houdt voor de woning van een lokale maffiabaas. 193 Een ander voorbeeld waarin goed duidelijk wordt hoe religieuze optochten worden gebruikt als uitdrukking van de machtspositie van de maffia zien we in de Siciliaanse stad Catania, waar 186 Joseph Farell, Understanding the mafia (Manchester: Manchester University Press, 1997), 105. 187 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 115. 188 Ibidem. 189 Dino, For Christ s sake, 151. 190 Ibidem. 191 Gambetta, The Sicilian mafia, 50. 192 Stille, The pope excomunnicates the mafia, finally. 193 De route omleggen om het huis van een maffioso te kunnen passeren, zoals in 2014 in Oppido Mamertina gebeurde, is echter niet de gewoonte.
43 43 in de jaren negentig de neef van maffiabaas Nitto Santapaola het voorrecht had de relieken van de heilige Agatha, de beschermheilige van Catania, op haar jaarlijkse feestdag door de stad te dragen. 194 Via een telefoontap van de lokale politie werd duidelijk dat, in de aanloop naar het festival, ondernemers die een achterstand hadden in het betalen van de pizzo het afpersingsgeld waarmee ondernemers bescherming van de maffia moeten afkopen werden gedwongen veel geld te investeren in de parade ter ere van de beschermheilige. Diego Gambetta noemt de betrokkenheid van maffiosi bij religieuze festiviteiten advertising. 195 De maffiosi is sponsor, de heilige is de onschuldige, moreel onbevlekte begunstigde. Op die manier draagt het gebruik van katholiek taalgebruik en van religieuze symbolen bij aan het verbeteren van het imago van de maffia-organisatie. De advertising van maffiosi bij religieuze evenementen verschilt in de oorsprong niet van reguliere vormen van reclame en sponsoring: de maffia gebruikt religieuze symbolen om de eigen organisatie aantrekkelijker te maken voor de lokale Siciliaanse bevolking. 196 Deelname aan religieuze evenementen stelt de maffia in staat te laten zien dat zij de traditionele sociale orde waarin de kerk een belangrijke machtsrol heeft steunen en dat zij de normen en waarden van de geloofsgemeenschap omarmen. 197 De betekenis van deze kerkelijke festiviteiten voor de maffia is enerzijds dat maffiosi hiermee aantonen dat zij een stilzwijgende overeenkomst hebben met de kerkelijke autoriteiten die hen legitimeren een prominente rol te spelen tijdens processies en festivals. Anderzijds leidt deze innige verstandhouding tussen maffiosi en geestelijken er ook toe dat veel processies op papier worden georganiseerd ter ere van een heilige, maar dat het evenement in de praktijk neerkomt op een festival ter ere van de maffiabaas die de stoet financiert. 198 Door het uitbuiten en misbruiken van de evangelische boodschap en de maatschappelijke positie van de kerk voor hun eigen doeleinden hebben maffiosi een vermenselijkte god geschapen die samenvalt met de belangen van de Cosa Nostra. 199 In de naam van deze god wordt het illegale legaal; wordt onderdrukking rechtvaardigheid en wordt intimidatie respect. Als gevolg hiervan lijken religieuze processies en festivals meer op een uiting van een persoonlijkheidscultus van maffiosi, waarin devote rituelen moeten bijdragen aan een aura van respect en waardigheid voor de betrokken maffialeden. 200 194 Stille, The pope excomunnicates the mafia, finally. 195 Gambetta, The Sicilian mafia, 48. 196 Ibidem, 129. 197 Alessandra Dino, La mafia devota. Chiesa, religione, Cosa Nostra (Rome: Editori Laterza, 2008), 35. 198 Dino, La mafia devota, 35. 199 Ibidem. 200 Ibidem.
44 44 Kapel, Mariabeeld en priester aan huis Nadat in de jaren tachtig een maatschappelijke beweging tegen de maffia vorm kreeg, bleef op lokaal niveau in de meeste gevallen de goede verstandhouding tussen geestelijken en maffiosi in stand. 201 Twee ontwikkelingen vinden min of meer gelijktijdig plaats met de opkomst van de antimaffiagroeperingen: in de eerste plaats is dat een geleidelijke ontkerkelijking op Sicilië (met name bij studenten in de steden) en in de tweede plaats is dat het feit dat de leiders van de Rooms-Katholieke kerk een steeds meer uitgesproken standpunt tegen de kerk gaan formuleren. Een logische aanname op basis van die drie ontwikkelingen Afbeelding 6 De kapel in de schuilplaats van maffioso Nitto Santapaolo. Bron: Wikimedia Commons zou zijn dat de prominente aanwezigheid van maffiosi in het religieuze leven afneemt. Voor een deel gebeurt dit ook: latitanti maffiosi op de vlucht voor politie en justitie nemen een groot risico als zij op zondag hun plaatsen innemen in de kerkbanken. In plaats daarvan richten veel maffiosi op hun schuilplaatsen kapelletjes in, compleet met altaren en andere religieuze attributen. Het meest vergaande voorbeeld is de schuilplaats van de maffioso Nitto Santapaolo, die is veroordeeld voor diverse moordaanslagen op publieke figuren en journalisten aan het begin van de jaren tachtig. 202 Zijn schuilplaats herbergde een kapel, compleet met een altaar, een standbeeld van de Heilige Maagd en kerkbankjes die aan enkele tientallen bezoekers plaats konden bieden. Buiten de kapel was een klokkentoren gebouwd. In de schuilplaats van maffioso Pietro Aglieri bevonden zich zelfs een wijwatervat en verschillende gewaden voor in de katholieke eredienst. 203 Verschillende priesters bekenden later in de schuilplaatskapellen van maffiosi de mis te hebben opgedragen; sommigen van hen alleen tijdens katholieke feestdagen als Kerstmis en Pasen, anderen hielden wekelijks een mis voor maffiosi op de schuilplek. 204 Ondanks dat het voor sommige maffiosi onder justitiële druk lastiger werd om binnen de lokale geloofsgemeenschap te blijven functioneren, bleef het geloof voor hen een belangrijke 201 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 115. 202 Ibidem. 203 Ibidem, 116. 204 Ibidem.
45 rol spelen. Doordat zij niet zelf meer een dienst in de kerk bij konden wonen, zagen ze zich gedwongen om de attributen, de mis en de priester zelf in huis te halen. 3.3 Bondgenootschap en profijt voor de kerk 45 Bondgenoten tegen het communisme Eén van de factoren die maffia en kerk dichter bij elkaar heeft gebracht was hun bondgenootschap tegen het communisme. Anton Blok stelt dat het niet verwonderlijk is dat de Rooms-Katholieke kerk en de maffia met elkaar verbonden zijn: in het communisme hebben zij namelijk een gemeenschappelijke vijand gehad. 205 De ideologie van de maffia en de ideologie van het communisme blijken in de Italiaanse geschiedenis onverenigbaar. Communisten veroordelen de greep die maffiabazen hebben op arbeid en kapitaal en maffiosi zien communisten als bedreiging voor hun eigen machtspositie. 206 Priesters spelen, als exponent van de lokale elite, een belangrijke rol in het creëren van een negatief imago van het communisme bij de lokale bevolking. 207 Priesters kwalificeerden communisten consequent als atheïsten en weigerden aanhangers van het communisme tijdens diensten in de kerk. Priesters en maffiosi hebben bovendien nog iets gemeen: Anton Blok stelt in The mafia of a Sicilian village (1974) dat grootgrondbezitters, maffiosi en priesters in dorpsgemeenschappen het monopolie bezaten op zowel de middelen van geweld als de productiemiddelen en daarnaast leidend waren als het gaat om religie, ideologie en kennis. 208 Priesters beheerden vaak de toegang tot dorpsscholen en hadden vanuit die positie een sturende rol in het onderwijsprogramma. Een derde bondgenoot in de strijd tegen het communisme was de christendemocratische partij. John Dickie schrijft dat de DC geen homogene politieke groep was en dat politici van allerlei pluimage een even divers electoraat vertegenwoordigden. 209 Een ding hadden die volksvertegenwoordigers en kiezers echter gemeen en dat was de angst voor het communisme. De aversie jegens het communisme was voor katholieken in Italië reden om zich actief te mengen in de nationale politiek met toestemming van de paus. 210 Er heerste een sterk gevoel dat de 205 Interview prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). 206 Ibidem. 207 Blok, The mafia of a Sicilian village, 200. 208 Ibdem. 209 John Dickie, Mafia Republic. Italy s criminal curse. Cosa Nostra, Camorra and ndrangetha from 1946 to the present (Londen: Hodde rand Stoughton, 2013), 34. 210 Dickie, Cosa Nostra, 166.
46 46 Italiaanse gelovigen moesten worden beschermd tegen de schadelijke ideologie van het socialisme. Dickie stelt dat de maffia en de kerk ideologisch verenigd waren tegen het communisme. 211 Maffiabazen hadden er veel belang bij zich voor te doen als bolwerken tegen het rode gevaar, omdat zij hierdoor hun alliantie met de DC konden intensiveren. 212 In de jaren veertig en vijftig werd door de Cosa Nostra een groot aantal vakbondsleiders om het leven gebracht en ook later bleken veel antimaffiastrijders communistische sympathieën te hebben, onder wie de in 1978 omgebrachte jonge radiomaker Peppino Impastato. 213 Alexander Stille bevestigt de lezing van Blok: in de jaren veertig riep de kerk het lidmaatschap van de communistische partij uit tot een zonde die kon leiden tot excommunicatie; terwijl de kerk nooit stelde dat het lidmaatschap van een maffia-organisatie ongewenst was. 214 Illustratief voor de aversie die de kerk tegenover de communistische partij koesterde, is het verzoek dat de Palermitaanse kardinaal Ernesto Ruffini in 1948 deed aan de Italiaanse regering. 215 Hij verzocht in een brief de minister van Binnenlandse Zaken de communistische partij te verbieden vanwege het anti-italiaanse en anti-christelijke karakter van de communistische ideologie. Samenwerking met maffiosi was, volgens Ruffini, noodzakelijk om de boerenbevolking te redden van kwalijke communistische invloeden. Toen Ruffini, na een bloedblad in de Siliciaanse plaats Ciaculli in 1963 (een beslissende slag tijdens de zogenaamde eerste maffiaoorlog ), door een lokale priester gewezen werd op de gevaren van de gewelddadige maffiosi, diende hij deze priester van repliek: Je kunt op basis van deze aanslag niet uitgaan van een relatie tussen maffiosi en religiositeit. Dat is laster van de communisten! Maffiosi zijn gewone misdadigers, zoals men die overal kent. We plegen in de Katholieke kerk dagelijks duizenden goede werken. 216 Ruffini ging in zijn antwoord op deze priester dus zelfs zo ver dat hij de maffia afdeed als een communistisch verzinsel. Een jaar later, in 1964, betitelde Ruffini in een publicatie maffiosi zelfs mannen van moed, zoals de Siciliaanse geschiedenis er zoveel heeft voortgebracht. 217 De kardinaal hintte op een samenzwering van de media met als doel Sicilianen in een kwaad daglicht te zetten. 218 De georganiseerde misdaad op het eiland was, zo betoogde de kardinaal, een marginaal verschijnsel van slechts enkele individuele bandieten. Deze 211 Ibidem. 212 Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?. 213 Tom Behan, Giueseppe Impastato: his actions, his murder, the investigation and the cover up in: Centro Siciliano di Documentazione Giuseppe Impastato (2008), 1. 214 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 215 Santino, La mafia è male, pèro. 216 Ibidem. 217 Ibidem. 218 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 110-111.
47 kwalificatie sluit naadloos aan bij het narratief van maffiosità: misdadigheid op Sicilië werd gemarginaliseerd door te benadrukken dat verhalen over geheime broederschappen vooral een othering-construct waren van Noord-Italianen. John Dickie stelt dat de Palermitaanse kerk onder leiding van kardinaal Ruffini het absolute dieptepunt van verwijtbare blindheid voor de werkelijkheid van georganiseerde misdaad en politieke koehandel beleefde. 219 Volgens Anton Blok werd de maffia dus door de kerk geduld omdat maffiosi een goed tegenwicht konden bieden tegen het communisme. 220 Dit maakte mede dat de machtspositie van de maffia voor de Rooms-Katholieke kerk een zeker maatschappelijk nut diende. Dit betekent echter ook dat na de val van het communisme, die legitimatie voor een verbintenis tussen kerk en maffia kwam te vervallen. Dit vormt een verklaring voor het feit dat een antimaffiabeweging in de Rooms-Katholieke kerk pas tegen het einde van de jaren tachtig op gang is gekomen. Ook Dickie stelt dat het einde van de Koude Oorlog een andere houding van de christendemocratische partij en de kerk jegens de maffia heeft mogelijk gemaakt. 221 Een andere verklaring voor de verstrengeling tussen geestelijken en maffiosi is dat de 47 kerk profiteerde van de giften die rijke criminelen deden voor processies en liefdadigheid. 222 Maffia-cosche die zich voordeden als religieuze broederschappen werden hierbij niet gehinderd en aan maffiosi werd het beheer van liefdadigheidsfondsen toevertrouwd. Tijdens een persconferentie in 1989 liet de kardinaal van Napels, Michele Giordano, zich ontvallen dat een excommunicatie van alle maffiosi hem een goed idee leek. 223 De reacties binnen de kerk liepen uiteen: sommige gelovigen meenden dat maffiosi automatisch geëxcommuniceerd zijn omdat zij zich middels hun gewelddadigheden niet houden aan de voorschriften van de Bijbel. Andere gelovigen beseften dat de excommunicatie van maffiosi ook grote gevolgen zou hebben voor de kerk zelf; de geldstroom voor festiviteiten van heiligen en religieuze ceremonies zal door maffiosi worden stopgezet, omdat excommunicatie voor hen grote reputatieschade zou betekenen. 224 219 Dickie, Cosa Nostra, 286. 220 Interview prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). 221 Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?. 222 Dickie, Cosa Nostra, 16. 223 Gambetta, The Sicilian mafia, 51. 224 Ibidem.
48 Hoofdstuk 4 Een katholieke contrabeweging 4.1 Het maatschappelijk middenveld tegen de maffia Mattanza, maxiproces en het maatschappelijk middenveld in opstand De Tweede Maffiaoorlog (de mattanza), die van 1981 tot 1983 plaatsvond, wordt door historici gezien als het bloedigste interne conflict uit de geschiedenis van de Cosa Nostra. 225 Een agressieve factie uit de Siciliaanse binnenlanden, de Corleonisi, bleek in het interne conflict de sterkste partij. Als gevolg daarvan zagen veel maffiosi uit andere clans zich genoodzaakt om te gaan praten met de autoriteiten. Dit was grotendeels uit eigenbelang: zij hadden tijdens het conflict 48 gestreden tegen de Corleonisi en waren daarom na de mattanza hun leven niet meer zeker. 226 Maffiosi die besloten met justitie te gaan praten worden pentiti (spijtoptanten) genoemd. Dit was geen nieuw fenomeen, maar doordat de Tweede Maffiaoorlog veel verliezers kende en ongekend bloedig was geweest was er voor het eerst in de geschiedenis sprake van de opkomst van een spijtoptantencultuur. De bekendste spijtoptant uit die tijd was Tomasso Buscetta, aan wie historici veel kennis over bijvoorbeeld het inwijdingsritueel te danken hebben. Buscetta formuleerde de zogeheten teorema di Buscetta (de stelling van Buscetta) waarin werd gesteld dat de Cosa Nostra een unitaire, hiërarchische organisatie was. 227 De verklaringen van pentito vormden de belangrijkste bewijslast tijdens het maxiproces, dat van 1986 tot 1992 in Palermo werd gehouden. Alessandra Dino zegt dat de opkomst van een spijtoptantencultuur heeft gezorgd voor een schok binnen de Cosa Nostra. 228 Voor het eerst werd openbaar hoe de maffia te werk ging, hoe de interne organisatie van de maffia was gestructureerd en hoe groot de invloed van maffiosi op politiek en maatschappij werkelijk was. Rossella Merlino voegt hieraan toe dat pentitismo ook zorgde voor een keerpunt in de structuur van de organisatie van de Cosa Nostra. 229 225 Dickie, Cosa Nostra, 330. 226 Jamieson, The Antimafia, 31. 227 Deborah Puccio-Den, The Sicilian Mafia: Transformation to A Global Evil in: Etnográfica (2008), 377. 228 Dino for christs sake 149 229 Merlino, Con il volere di Dio, 371.
49 49 Voor het eerst in ruim een eeuw was de maffia niet langer onzichtbaar, maar lagen de geheimen van de organisatie door de getuigenissen op straat. Ook bij spijtoptanten speelt het onderscheid tussen aardse en hemelse gerechtigdheid een rol. Zo wordt in het artikel van Alessandra Dino de opgepakte Palermitaanse maffioso Pietro Aglieri aangehaald. Gedurende zijn gevangenschap bracht Aglieri veel tijd biddend door, waarover hij schijnt te hebben gezegd: Ik ben bekeerd in de ogen van God. Maar op de vraag van agenten of Aglieri als spijtoptant informatie wilde delen, antwoordde hij: Ik ben bekeerd en heb berouw, maar alleen voor God, niet voor jullie. Ik hoef het alleen goed te maken met God, iedere sanctie van een rechter kan ik daarna gemakkelijk ondergaan. 230 Een maffioso als Aglieri doet dus exclusief een beroep op de hemelse gerechtigdheid, waarvan de Cosa Nostra de officiële uitdrager is. Aardse gerechtigheid, zoals een uitspraak van een rechter, lijkt Aglieri niet te deren. In de lange jaren tachtig 231 van de Cosa Nostra zijn er twee belangrijke keerpunten die de opkomst van een maatschappelijke beweging tegen de maffia verklaren: de moord op Carlo Alberto Dalla Chiesa, die de justitiële campagne tegen de maffia leidde, in 1982 en de moordaanslagen op Giovanni Falcone en Paolo Borsellino in 1992. 232 Beide gebeurtenissen zorgden voor een wave of emotion in de Siciliaanse samenleving. 233 Onder aanvoering van de zoon van Dalla Chiesa ontstond een urban social movement waarin scholen en universiteiten het zwaartepunt van de antimaffiabeweging vormen. De moord op Falcone en Borsellino had zo een katalysatoreffect in de samenleving tot gevolg. 234 Rosaria Schifani, de weduwe van een bij de aanslag omgekomen lijfwacht van Falcone, sprak in de San Domenico-basiliek in een geëmotioneerde toespraak: Mannen van de maffia, en ik weet dat jullie in deze kerk aanwezig zijn, ik zal jullie vergeven, maar jullie zullen opnieuw op jullie knieën moeten. 235 Vrijwel direct na de toespraak werden er in Palermo beddenlakens met antimaffialeuzen uit ramen en vanaf balkons gehangen: door middel van citaten van Schifani en teksten als Falcone en Borsellino zijn niet vermoord, hun ideeën lopen verder met onze voeten liet het maatschappelijk middenveld zien dat de strijd tegen de maffia door de moordaanslagen niet verloren was. 236 230 Dino, For Christ s sake, 153. 231 Jane en Peter Schneider, Reversible Destiny. Mafia, antimafia, and the struggle for Palermo (Berkeley: University of California Press, 2003), 99. 232 Schneider en Schneider, Reversible Destiny, 174. 233 Ibidem. 234 Jamieson, The Antimafia, xx. 235 Dickie, Cosa Nostra, 368. VPRO Speeches besteedde een aflevering aan de toespraak van Rosaria Schifani: http://www.npogeschiedenis.nl/speeches/afleveringen/op-julie-knieen-rosaria-schifani-maffiaitalie-aanslag-giovanni-falcone-1992.html. 236 Dickie, Cosa Nostra, 369.
50 4.2 Kerk en priesters in de antimaffiabeweging 50 Religieuze verontwaardiging over het maffiageweld Vanaf de jaren zeventig komen de eerste geestelijken in beeld die een duidelijk tegengeluid tegen de maffia laten horen. 237 Tot die tijd was de houding van de kerk ambivalent geweest en was een harde veroordeling van maffiageweld uitgebleven uit angst voor een publieke confrontatie. In de jaren zeventig komt er niet alleen kritiek op de gewelddadigheden van de Cosa Nostra en de grote invloed van de maffia op het dagelijks leven op Sicilië, maar ook op de houding die de Rooms-Katholieke kerk tot dan toe ten aanzien van het maffiaprobleem had aangenomen. In 1997 stelde de toenmalige aartsbisschop van Palermo, Salvatore De Giorgi, dat de maffia onderdeel was van een structuur van zonden en dat maffiosi tegen het evangelie in leefden. 238 Toch is de ambivalente houding ten opzichte van de maffia ook nadat in de kerk een tegengeluid was opgestaan niet verdwenen. 239 Sommige priesters zoeken de oorzaak van het maffiaprobleem in individuele omstandigheden van maffiosi, maar verliezen daarbij de sociale ontwrichting die het maffiageweld veroorzaakt uit het oog. In de beeldvorming lijkt het daardoor alsof zij meer begrip kunnen opbrengen voor de dader (de maffioso) dan voor de slachtoffers (de Siciliaanse bevolking en de Italiaanse staat). Het aanhoudende maffiageweld aan het begin van de jaren tachtig, waaronder ook de tientallen moordaanslagen op publieke figuren, noodzaakte de Rooms-Katholieke kerk tot het innemen van een krachtiger standpunt tegen de maffia. 240 De houding tot die tijd wordt door historicus Alexander Stille gekenmerkt als een politiek van see-no-evil. De kerk was gewoon de maffia te marginaliseren als een klein probleem. Daarmee werd niet alleen de maatschappelijke impact die de maffia had ontkend; de houding van see-no-evil was als gezegd ook in het belang van de kerk zelf: giften van maffiosi waren welkom en een openbare confrontatie in alle gevallen schadelijk. Aangespoord en genoodzaakt (het geluid tegen de maffia kon immers niet genegeerd worden) door de protesten van het maatschappelijk middenveld, maakten verschillende Siciliaanse priesters het tot hun pastorale missie om jongeren weg te houden van een leven in de criminaliteit en de maffiacultuur in de Siciliaanse samenleving uit te bannen. 241 Op zijn minst 237 Dino, For Christ s sake, 147. 238 Ibidem. 239 Ibidem, 148. 240 Stille, The pope excommunicates the mafia, finally. 241 Ibidem.
51 drie van deze priesters zijn in de jaren negentig door de maffia om het leven gebracht, omdat 51 zij een te groot gevaar vormden voor de machtspositie van de Cosa Nostra. 242 In de aanloop naar het Maxiproces sprak de aartsbisschop van Palermo, Salvatore Pappalardo, over de positie van de kerk in dat proces. 243 Tot aan het midden van de jaren tachtig had de Rooms-Katholieke kerk zich huiverig getoond verandering aan te brengen in de machtsstructuur, waarin de DC op Sicilië stevig de touwtjes in de handen had. Pappalardo was de eerste Siciliaanse aartsbisschop die de maffia in het openbaar veroordeelde. Toch waren zijn woorden in de aanloop naar het megaproces voorzichtig van toon: De kerk neemt tijdens dit proces geen positie in. 244 Ook waarschuwde Pappalardo dat het gevaar van een groot proces als het Maxiproces was dat het onevenredig veel negatieve aandacht zou opleveren voor Sicilië. De maffia doodt per jaar minder mensen dan abortus, zei de aartsbisschop in een poging het maffiaprobleem te marginaliseren. Het is beter om iets goeds te bouwen, dan iets slechts aan de kaak te stellen. De woorden van Pappalardo zijn een goede weergave van de ambivalente houding van de Rooms-Katholieke kerk ten aanzien van het maffiaprobleem. Zelfs een uitgesproken tegenstander van de maffia als Pappalardo woog in de aanloop naar het grote proces zijn woorden zorgvuldig. Deed Pappalardo zulke milde uitspraken om eerdere veroordelingen van maffiosi te verzachten? Was hij, te midden van de vele moordaanslagen op overheidsfunctionarissen en geestelijken in de jaren tachtig, bang om door maffiosi te worden omgelegd? Hoe dan ook geeft dit voorbeeld aan dat het Maxiproces, en alle spanningen die daaromheen hingen, van grote invloed was op de mate waarin tegenstanders van de maffia vrijuit spraken over hun aversie tegen het maffiageweld. Volgens Alessandra Dino heeft de opkomst van een spijtoptantencultuur niet alleen vergaande consequenties voor de maffia en voor het maatschappelijk middenveld gehad, maar ook voor de Rooms-Katholieke kerk. 245 Dino zegt dat de kerk voor een dilemma werd geplaatst. Waren de openbaringen van de pentiti nuttig? Zijn spijtoptanten wel betrouwbaar, als de reden dat zij met justitie zijn gaan praten niet altijd oprecht berouw is? Waren veel van de openbaringen geen teken van haat, woede en wrok van maffiosi die door te spreken met justitie oude conflicten wilden vereffenen? Veel priesters worstelden met de verklaringen die spijtoptanten aflegden, zo werd er bijvoorbeeld geredeneerd dat de maffia een kwaad was dat genezen moest 242 Ibidem. 243 Stille, Excellent cadavers, 179. 244 Ibidem. 245 Dino, For Christ s sake, 149.
52 52 worden en niet moest worden afgestraft. 246 Ook waren er geestelijken, zoals kardinaal Pappalardo, die stelden dat berouw tonen in juridische zin niet hetzelfde inhoudt als berouw hebben in religieus opzicht. Religieuze spijt is anders, het is dieper. 247 In ieder geval blijkt de heersende opvatting in de kerk vanaf de jaren tachtig en negentig over de maffia veranderd. 248 De Cosa Nostra paste vanaf de jaren tachtig veel excessiever geweld toe, waardoor het voor geestelijken steeds moeilijker werd zich te onthouden van een veroordeling. Diego Gambetta stelt dat de maffia simpelweg te gewelddadig is geworden om gedoogd te worden tijdens religieuze evenementen. In The Sicilian Mafia (1996) schrijft Gambetta dat het verval van de Cosa Nostra begint op het moment dat geestelijken effectief kunnen voorkomen dat maffiosi gebruik maken van religieuze symbolen en in staat zijn om financiële steun van maffiosi te weerstaan. 249 Zodra een breuk tussen kerk en maffia openbaar is, verliest de Cosa Nostra bij een groot gedeelte van de Siciliaanse bevolking haar legitimiteit. Een kantelmoment in de houding van de katholieke leiders tegenover de maffia laat op zich wachten tot na de moord op de magistraten Falcone en Borsellino in 1992. 250 Dat was het moment dat de Rooms-Katholieke kerk volmondig liet weten zich tegen de maffia te keren. Geleidelijk volgde ook binnen de kerk kritiek op de decennia, zo niet eeuwen, van onverschilligheid waarin geestelijken het maffiaprobleem hebben gebagatelliseerd of ontkend. Zo sprak een lokale geestelijke in juni 2014, voordat paus Franciscus maffiosi publiekelijk excommuniceerde, tegen een menigte: De maffia profiteert niet alleen van misdaad en geld, maar ook van mensen die oogluikend toekijken en dus medeplichtig zijn. 251 Met die uitspraak leverde de priester harde kritiek op de houding die veel geestelijken decennialang tegenover de maffia hebben aangenomen. Toch betekende de officiële veroordeling van het maffiageweld niet dat de banden tussen maffia en kerk in de praktijk volledig werden doorbroken. Het voorval in Oppido Mamertina laat zien dat maffiosi nog altijd een stevige invloed hebben in de organisatie van religieuze processies. Alessandra Dino schrijft dat er zelfs nadat de kerk haar standpunt tegen de maffia krachtig had geformuleerd en uitgedragen er sprake is van continuïteit in de maffia-infiltratie in religieuze festiviteiten. 252 Onder invloed van het maxiproces en de maatschappelijke bewe- 246 Ibidem. 247 Ibidem. 248 Gambetta, The Sicilian mafia, 52. 249 Ibidem, 256. 250 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 117. 251 Barbuto en De Boer, Mini-docu: hoe de paus het opneemt tegen de maffia. 252 Dino, La mafia devota, 24.
53 53 Afbeelding 7 Kardinaal Salvatore Pappalardo spreekt een antimaffiademonstratie in Palermo toe (1982). Bron: Dino Fracchia ging tegen de maffia is er op zijn hoogst sprake van een lichte afname van de invloed van maffiosi in religieuze festivals. Een religieuze processie in Campobello di Mazara, nabij de West-Siciliaanse stad Trapani, stopte in 2006 ruim een kwartier voor de woning van een lokale maffiabaas die op dat moment huisarrest had. 253 De maffioso had zijn voordeur opengelaten, waarop een groot deel van de deelnemers de stoet verliet om de maffiabaas binnen te kunnen groeten. In het politierapport dat dit voorval beschrijft wordt geen melding gemaakt van enig ingrijpen van de politie of van geestelijken, wat erop wijst dat dit soort vormen van maffia-inmenging in religieuze festiviteiten nog altijd een maatschappelijk getolereerd fenomeen zijn. Het valt bovendien te beargumenteren dat de betekenis van de inmenging van maffiosi in religieuze aangelegenheden vandaag de dag groter is dan enkele decennia geleden. Immers: ondanks maatschappelijke, politieke en religieuze pogingen de macht van de maffia te minimaliseren, blijven processies en festivals een belangrijke bron van legitimiteit voor de Cosa Nostra. 254 In de kerkelijke beweging tegen de maffia zijn er twee pioniers die een belangrijke rol hebben gespeeld: kardinaal Salvatore Pappalardo en priester Pino Puglisi. Als Salvatore Pappalardo aan het begin van de jaren tachtig wordt benoemd tot aartsbisschop van Palermo betekent dit een keerpunt in de houding van de Rooms-Katholieke kerk ten aanzien van de maffia. 255 In een toespraak veroordeelt Pappalardo het complexe systeem van met elkaar verweven schakels tussen kleine criminaliteit (die voor iedereen zichtbaar is) 253 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 118-119. 254 Ibidem, 126. 255 Dino, For Christ s sake, 147.
54 en illegale handelaren die onzichtbaar blijven door broederschappen en door politieke bescherming. 256 John Dickie noemt Pappalardo de eerste hoge geestelijke die het woord maffia in de mond durfde te nemen en die niet terughoudend was in het bekritiseren van de passiviteit van kerk en staat ten opzichte van de maffia. 257 Deze houding bleef niet zonder gevolgen: door de publieke aanval op de maffia, was er ruimte voor de kritische DC-politicus Leoluca Orlando om verkozen te worden tot burgemeester van Palermo. Onder Leoluca ontstaat in de jaren tachtig een zogeheten Palermitaanse lente, waarin het aantal gewelddadigheden dat de Cosa Nostra pleegde significant terugliep. 258 Na de moordaanslag op Dalla Chiesa in 1982 had Pappalardo een belangrijke bijdrage in het creëren van bewustzijn over hoe machtig de maffia was. 259 Op de begrafenisplechtigheid van Dalla Chiesa formuleerde de kardinaal in zijn toespraak een politieke aanklacht door Palermo te vergelijken met de antiek-romeinse stad Sagunto, die door de Romeinen werd verlaten nadat de inwoners een reeks van barbaarse gewelddadigheden hadden gepleegd. Tijdens het maxiproces leek Pappalardo enigszins in te binden met zijn kritiek: Of ik anti-maffia ben? Je kunt niet iets opbouwen met een puur negatieve houding. Het is niet voldoende om anti 54 Afbeelding 8 Na de moordaanslag op Pater Puglisi hingen aanhangers van de geestelijke bij zijn parochie in de Sint Gaetano-kerk in de Palermitaanse wijk Brancaccio spandoeken op om te demonstreren tegen de maffia. wat dan ook te zijn. 260 Ondanks deze ambivalente houding tijdens het maxiproces is de benoeming van Pappalardo belangrijk geweest voor de maatschappelijke beweging tegen de maffia, de woorden van de kardinaal voelden voor antimaffiastrijders als een bron van steun en inspiratie. 261 Bron: beatopadrepuglisi.it256 Ibidem. 257 Dickie, Cosa Nostra, 351. 258 Ibidem, 352. 259 Stille, Excellent cadavers, 66. 260 Dickie, Cosa Nostra, 353. 261 Dino, For Christ s sake, 147.
55 55 De kritiek van Pappalardo lokte een sterke reactie van maffiosi uit. 262 Als blijk van hun afkeuring van de constante stroom van kritiek op de misdaden van de maffiosi, weigerden 850 maffiosi een door Pappalardo geleide Paasmis in de Ucciardone-gevangenis in Palermo bij te wonen. Er kwam zelfs geen andere gevangene opdagen bij de mis, hetgeen volgens Alexander Stille de controle van de Cosa Nostra over het gehele gevangeniswezen illustreert. 263 Priester Pino Puglisi wordt op 15 september 1993 vermoord op de stoep van zijn huis in de Palermitaanse arbeiderswijk Brancaccio. 264 Puglisi wachtte zijn belagers met een glimlach op en vertelde hen: Ik verwachtte jullie al. Over de moordaanslag op Pino Puglisi zei de pentito Giuseppe Drago: Pino Puglisi was een priester die zich te sterk uitsprak tegen de maffia. Hierdoor was hij iemand die in de weg stond, in het bijzonder in de weg voor de machtige Brancaccio-familie. 265 Puglisi was drie jaar voor zijn dood begonnen als priester in Brancaccio, een van de armste delen van Palermo. 266 Eenmaal aangekomen in de wijk maakte hij het tot zijn missie om de lokale gemeenschap te organiseren tegen de grote maffia-invloed in het gebied. De National Catholic Reporter schrijft dat Puglisi, met weinig steun van het aartsbisdom, probeerde de mentaliteit van zijn parochianen te veranderen, bijvoorbeeld door er bij gewone burgers op aan te dringen alle informatie die zij hadden over de maffia met de autoriteiten te delen. De preken van Puglisi zorgden voor een ommezwaai in de lokale gemeenschap: mensen realiseerden zich dat er een leven mogelijk was zonder geweld en dreiging. 267 De dood van Puglisi zorgde voor een schok binnen de kerk; acht priesters uit Palermo deden een oproep aan paus Johannes- Paulus II om Puglisi s uitvaart te bezoeken: de paus kwam echter niet naar de begrafenisplechtigheid, omdat hij al een andere afsprak gepland had staan. Ook kardinaal Pappalardo toonde zich terughoudend na de moord op Puglisi, zo weigerde hij om de maffia als verdachte aan te wijzen maar zei hij in algemene termen: Pater Puglisi was zeker mensen tot last. Het is voor mij moeilijk te zeggen hoe we die mensen moeten noemen. 268 In reactie op de voorzichtige uitspraken van Pappalardo schreef de Palermitaanse priester Paolo Turturro: De kerk moet een radicaler standpunt innemen. De Cosa Nostra heeft veel te lang banden gehad met politici 262 Gambetta, The Sicilian mafia, 51. 263 Stille, Excellent cadavers, 78. 264 Dickie, Cosa Nostra, 373. 265 Dino, For Christ s sake, 147. 266 Alfred Giannantonio, Anti-mafia priest s death raises questions in: National Catholic Reporter (8 oktober 1993), 7. 267 Giannantino, Anti-mafia priest s death raises questions, 7. 268 Ibidem.
56 en de kerk. We moeten breken met de verleiding van heimelijke afspraken, gunsten en geschenken. 269 De moord op Puglisi werd door de kerk vanzelfsprekend veroordeeld en betreurd, maar er volgden geen concrete stappen. 270 Het voornaamste manco is, volgens voormalig assistent van Puglisi Gregorio Porcaro, dat er vanuit de kerk geen coördinatie is in de strijd tegen de maffia. Hierdoor voelen lokale priesters die actief de maffia-invloed bestrijden zich vaak geïsoleerd. Volgens priester Rosario Grue zou het beter zijn als het bisdom een voorlichtingscampagne over de maffia, inclusief conferenties met rechters en wetenschappers, zou starten. 4.3 Een pontifex tegen de maffia 56 Een heilige missie voor Franciscus Paus Johannes Paulus II was de eerste Rooms-Katholieke kerkvader die, in 1993 tijdens een toespraak in de Siciliaanse stad Agrigento, het handelen van maffiosi publiekelijk veroordeelde. 271 Tijdens een eerder bezoek aan Sicilië in 1982, te midden van maatschappelijke onrust vanwege veel moordaanslagen op vertegenwoordigers van kerk en staat, sprak de paus in wat bekend is komen te staan als een verzoenende toespraak niet één keer over het maffiageweld. 272 Het woord maffia werd door de paus zelfs met opzet vermeden. Sinds het einde van de Koude Oorlog en na de opkomst van een maatschappelijke beweging tegen de maffia na de dood van Falcone en Borsellino nam de Rooms-Katholieke kerk als besproken een steviger standpunt tegen de maffia in. 273 Deze stellingname van het Vaticaan impliceert niet dat al het werk is gedaan: sommige priesters hebben moeite om de nieuwe lijn van de kerk te volgen en sluiten nog steeds huwelijken tussen maffiafamilies en nemen nog steeds fondsen aan voor religieuze festivals. Paus Franciscus toont zich echter vastbesloten om de ingeslagen weg voort te zetten, wat onder meer blijkt uit de zaligverklaring van Pater Puglisi in 2013. 274 269 Ibidem. 270 John Perotta, Italian church silent as mafia kills clergy in: National Catholic Reporter (1 juli 1994), 18. 271 Dino, For Christ s sake, 147. 272 Gambetta, The Sicilian mafia, 51. 273 Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?. 274 Ibidem.
57 Officier van justitie Nicola Gratteri heeft een positief oordeel over de houding ten opzichte van de maffia van paus Franciscus, volgens Gratteri komt dit met name doordat zijn voorgangers op dit vlak steken hebben laten vallen. 275 Paus Johannes-Paulus II sprak zich uit tegen de militante maffia, maar paus Franciscus verhoogde direct de inzet. Een slagveld waarop Franciscus de strijd tegen de maffia-invloed levert is het Instituut voor Openbare Werken (IOR), de Vaticaanse bank. 276 De bank van het Vaticaan kent een lange geschiedenis van schandalen en wordt gekenmerkt door een groot gebrek aan transparantie. In het schandaal rondom de moord of zelfmoord van de hoge IOR-medewerker Roberto Calvi ( Gods bankier ) in 1982 bleek dat Calvi jarenlang via de Vaticaanse bank de heroïnewinsten van de Cosa Nostra witwaste. 277 Frauduleuze transacties, al dan niet met maffiageld, worden in de boeken van de IOR vaak omschreven als giften aan religieuze fondsen. De uitspraken van paus Franciscus, waarin de maffia in harde bewoordingen wordt veroordeeld, moeten worden opgevat als het hoogtepunt van een langere ontwikkeling vanaf de jaren tachtig, waarin - doordat de maatschappelijke verontwaardiging over de maffia toenam - 57 ook binnen de Rooms-Katholieke kerk de kritiek op maffiosi luider werd. 278 Volgens John Dickie vormt de antimaffiahouding van paus Franciscus een serieus gevaar voor de machtspositie van de maffia. 279 Daarmee is niet gezegd dat de kerkvader een potentieel doelwit is voor de Cosa Nostra. Dickie beschrijft dat de gevolgen van een moordaanslag op de hoogste leider van de Rooms-Katholieke kerk catastrofaal zullen zijn voor de maffia. De Cosa Nostra zal zo n risico waarschijnlijk niet nemen. Op dit laatste punt verschilt de realiteit van de maffia met de Godfather-films van Coppola: een fictieve paus wordt daar vermoord door een geestelijke, omdat de kerkvader dreigt de financiële invloed van Michael Corleone in de Vaticaanse bank te stoppen. 4.4 Kerk, maffia en legitimiteit Jonathan Fox onderscheidt in zijn theoretische model zeven manieren waarop religie als een bron van legitimiteit kan worden gebruikt. Deze paragraaf beschrijft hoe dit model tot uitdrukking is gekomen in het casusonderzoek naar de verstandhouding tussen kerk en maffia. 275 Barbuto en De Boer, Mini-docu: hoe de paus het opneemt tegen de maffia. 276 Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?. 277 Ibidem. 278 Merlino, Sicilian mafia, patron saints, and religious processions, 118-119. 279 Dickie, Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms?.
58 Het publieke profiel van religieuze instituties maakt het waarschijnlijk dat zaken die uit naam van religie worden gelegitimeerd door politici, media en het maatschappelijk middenveld worden opgepikt. Dit element uit de theorie van Fox is het duidelijkst waarneembaar bij de media-optredens van paus Franciscus. De mediagenieke kerkvader maakt uitstekend gebruik van het publieke profiel van de Rooms-Katholieke kerk om zijn boodschap tegen corruptie en maffia-invloed uit te dragen naar politici, journalisten, het maatschappelijk middenveld en de lokale bevolking. Doordat Franciscus zo succesvol gebruik maakt van dit profiel, krijgt de strijd tegen de maffia veel aandacht in de media; hiermee voorziet de paus deze strijd van religieuze legitimatie. 58 Geestelijken hebben doorgaans veel bruikbare politieke connecties. Dit onderdeel van Fox theorie is goed zichtbaar in de besproken religieus-politiek-criminele nexus. In deze nexus zijn politici, geestelijken en maffiosi verstrengeld en dienen zij wederkerig elkaars belangen. Daarnaast komt dit element ook naar voren in de intensieve samenwerking tussen de Rooms-Katholieke kerk en de christendemocratische partij. Het feit dat de kerk onderdeel uitmaakte van deze nexus, was voor de Cosa Nostra een belangrijke bron van legitimatie. Religieuze plaatsen, zoals kerken of evenementen, kunnen zowel voor godsdienstige als voor politieke zaken worden gebruikt. Dit element komt het beste naar voren in de vele religieuze processies en festivals die op Sicilië worden georganiseerd, en gefinancierd door maffiosi. In feite is bij deze processies geen sprake meer van verering van de heilige aan wie het festival is opgedragen, maar gebruikt de maffia het evenement als onderdeel van een persoonlijkheidscultus van maffiosi. Hetzelfde geldt voor kerkelijke plechtigheden, zoals huwelijken, waarbij onder toeziend oog van de priester trouw gezworen wordt aan de maffia. Ook in niet-stoffelijke zin vindt dit fenomeen plaats: bijvoorbeeld bij het gebruik van religieuze symboliek of kerkelijk taalgebruik ter legitimatie van de maffia. Religieuze instituties beschikken over de communicatiemiddelen om een groot publiek te bereiken, bijvoorbeeld de wekelijkse mis in de kerk. De wekelijkse Heilige Mis is een uitstekend platform om een boodschap aan een groot publiek te verkondigen. In de geschiedenis van kerk en maffia is dit op meerdere manieren gebeurd: bijvoorbeeld in kerkelijke protesten tegen de arrestatie van een maffioso, waarin de kerk de
59 vrijlating van de verdachte wilde legitimeren op grond van zijn publieke profiel. Antimaffiapriesters, zoals Pino Puglisi, konden echter ook hun boodschap tegen de maffia via de kerkelijke communicatiekanalen doorgeven aan een groot publiek. Religieuze instituties hebben vaak een grote geldstroom, omdat er veel bereidheid is om geld te doneren aan religieuze fondsen. In het kader van de verstandhouding tussen kerk en maffia is het interessant om op te merken dat een deel van de geldstroom naar religieuze fondsen afkomstig is van maffiosi, die daarmee een legitimatie zochten voor hun machtspositie. Deze fondsen fungeerden voor de maffia als een dekmantel, waarbij handig gebruik gemaakt is van de bereidheid van mensen om te doneren aan een religieus doel. 59 Bewegingen die in meer of mindere mate gesteund worden door de clerus, krijgen daarmee automatisch een zekere vorm van legitimiteit. Deze factor raakt aan het externe belang van religie voor de maffia. Door een verbintenis met de kerk, legitimeert de maffia ook haar eigen positie. Een ander voorbeeld is het onderscheid tussen aardse en hemelse rechtvaardigheid, waarbij de hemelse rechtvaardigheid wordt uitgelegd als de wil van God. Doordat de maffia de officiële uitdrager is van de hemelse gerichtheid, lijken de activiteiten van de maffia daarmee gelegitimeerd te worden door de kerk. De aanwezigheid van maffiosi tijdens religieuze evenementen speelt ook hier een rol: doordat maffiosi een prominente rol spelen tijdens festiviteiten of vooraan zitten tijdens de mis, lijkt de kerk steun uit te spreken voor hun positie en daden. Religieuze instituties hebben vaak (officieus) een beschermde status, waardoor overheden geneigd zijn minder repressief op te treden in het geval van misstanden. Dit element uit de theorie van Fox speelt een belangrijke rol in de verstrengeling tussen politiek, kerk en maffia. De Italiaanse staat had belang bij het in stand houden van deze nexus, omdat op die manier de openbare orde op Sicilië kon worden gehandhaafd. Bovendien speelt een rol dat de christendemocratische partij, die decennialang de grootste partij van Italië was, belangen had bij deze samenhang in de strijd met communistische en andere linkse partijen.
60 60
61 Conclusie In de conclusie zullen de deelvragen en de hoofdvraag worden beantwoord. 61 Deelvraag 1: Welke rol speelt de Italiaanse eenwording bij de totstandkoming van een verwantschap tussen kerk en maffia? De gangbare historische opvatting is dat de maffia min of meer gelijktijdig ontstond met de Italiaanse eenheidsstaat in 1861. Maffiosi maken graag gebruik van mythevorming, waarmee zij hun gewelddadigheid legitimeren als normaal onderdeel van de Siciliaanse mentaliteit. De macht van maffia-achtige broederschappen op Sicilië ontstaat als gevolg van twee conflicten: een gezagscrisis en een strijd om grondbezit. Bij dat laatste conflict zijn 1812 (afschaffing van het feodalisme) en 1861 (confiscatie kerkelijke grondgebieden) belangrijke jaartallen. De vorming van de eenheidsstaat Italië heeft in de eerste decennia na 1861 gefaald, omdat de nieuwe overheid bestaande onderliggende machtssystemen niet had onderworpen. Hierdoor was de centrale staat zwak en niet in staat om basale taken, zoals het handhaven van de openbare orde, uit te voeren. Als gevolg van de gefaalde staatsvorming ontstaan er, vrijwel direct na de eenwording, twee nexussen in de Italiaanse samenleving: de politiek-criminele nexus die de samenhang tussen staat en georganiseerde misdaad kenmerkt en de religieus-politiekcriminele nexus die de samenhang tussen kerk, staat en georganiseerde misdaad kenmerkt. De uitbreiding van het stemrecht en de intensieve samenwerking met christendemocratische politici hebben gezorgd voor een versterking van de religieus-politiek-criminele nexus. Doordat de centrale staat zwak was, was de staat afhankelijk van kerk en maffia om nog enig effectief gezag te kunnen uitoefenen. Bovendien waren maffia en kerk tot elkaar aangetrokken omdat zij beide tegenstander waren van de nieuwe eenheidsstaat; de kerk met name uit onvrede over de inname van het kerkelijk grondgebied. Deelvraag 2: Op welke manier maakt de maffia gebruik van religie, bijvoorbeeld ter legitimatie van haar (machts)positie? Religie heeft voor de maffia zowel een intern belang (zorgen voor verbinding en mystiek) als een extern belang (sociale legitimiteit). Ter legitimatie van de machtspositie van de maffia maken maffiosi een onderscheid tussen aardse en hemelse gerechtigdheid. De maffia is de officiële uitdrager van de hemelse gerechtigheid. Deze gerechtigheid wordt door maffiosi gelijkgescha-
62 keld met de wil van God. Deze morele code verschaft de criminele daden van maffiosi legitimiteit omdat de hemelse gerechtigheid suggereert dat deze daden omwille van een hoger doel worden gepleegd. Kerkelijke rituelen binnen de maffia dienen als doel het bepalen van een collectieve identiteit en het legitimeren van crimineel gedrag. Bijvoorbeeld bij het inwijdingsritueel van de Cosa Nostra zorgt de religieuze symboliek voor een sfeer van heiligheid, die weer extra legitimatie verschaft. Ook in de communicatiemethoden van maffiosi blijkt religieus taalgebruik belangrijk. Briefjes van maffiabazen en dagboeken van maffiosi staan bol van bijbelse referenties, die soms bedoeld zijn om de organisatie en haar daden van legitimatie te voorzien. Religie vormt een essentieel onderdeel van het waardenstelsel van de maffia. Religieuze devotie is van groot belang in de collectieve identiteit van maffiosi. Maffiosi maken niet alleen uit opportunisme gebruik van religie zo blijken schuilplaatsen van maffialeden vol te staan met religieuze attributen. 62 Deelvraag 3: Welke voordelen heeft de kerk bij een goede verstandhouding met maffiosi? De Rooms-Katholieke kerk heeft ten aanzien van het maffiaprobleem lang een ambivalente houding gehad; vaak werd een gematigd standpunt ingenomen om een gewelddadige confrontatie te vermijden. Deze ambivalente houding varieert van toekijken, tolereren, marginaliseren, ontkennen tot actief meewerken. Een tolerante en passieve houding wordt vaak uitgelegd als een uiting van de herderlijke rol van de clerus, waarin de nadruk ligt op het trachten maffiosi met zachte hand te bekeren. Actief meewerken aan de maffia-activiteiten door priesters gebeurt vaak vanwege eigen gewin. De kerk legitimeerde samenwerking met de maffia door een beroep te doen op een gemeenschappelijk waardenstelsel waarin eer, trouw en familie centraal staan. Religieuze processies spelen een belangrijke rol. Maffiosi financieren en organiseren processies en festivals en beheren vaak religieuze liefdadigheidsfondsen. De kerk had veel belang bij deze geldstroom. Maffiosi gebruikten de religieuze festiviteiten echter voor het sociale prestige, als een uitdrukking van hun macht, om reclame te maken voor hun nobele kant en voor het creëren van een persoonlijkheidscultus rondom de maffiabaas. Een andere belangrijke factor is dat de maffia de bondgenoot van de kerk was in de strijd tegen het communisme. De maffia was zowel actief in het bestrijden van de socialistische ideologie als in het bestrijden van de communistische partij, door stelselmatig stemmen te ronselen voor de christendemocratische partij.
63 63 Deelvraag 4: Welk ontwikkeling heeft de relatie tussen de kerk en de maffia doorgemaakt onder invloed van de antimaffiabeweging? Hoe past de houding van paus Franciscus in die ontwikkeling? Als gevolg van een bijzonder bloedig intern maffiaconflict van 1981 tot 1983, de mattanza, verlaten veel maffiosi uit de verliezende clans de Cosa Nostra om als spijtoptant te gaan praten met justitie. Op basis van de verklaringen van deze pentiti werd van 1986 tot 1992 het maxiproces gehouden, waarin honderden maffiosi werden veroordeeld. In deze periode vinden er twee keerpunten plaats in de geschiedenis van de antimaffiabeweging: in 1982 wordt politie-officier Dalla Chiesa vermoord en in 1992 worden de maffiajagers Falcone en Borsellino vermoord. Beide keren leidt dit tot een verontwaardigde reactie van het maatschappelijk middenveld. De religieuze verontwaardiging begint voorzichtig bij de Palermitaanse kardinaal Salvatore Pappalardo, hoewel het tot 1993 duurt voordat een paus voor het eerst het woord maffia in de mond neemt. Na 1992 is de houding van de Rooms-Katholieke kerk ten opzichte van de maffia veranderd van see-no-evil naar een officiële veroordeling. Die veroordeling houdt niet in dat er geen banden tussen kerk en maffia meer zijn; met name maffia-infiltratie bij religieuze festiviteiten gebeurt regelmatig. Paus Franciscus heeft het bestrijden van de maffia tot een van zijn heilige missies gemaakt. Franciscus is het hoogtepunt in een langere ontwikkeling van een kerkelijke antimaffiabeweging die vanaf de jaren tachtig is ingezet. Franciscus kiest voor zijn veroordeling van het maffia-geweld hardere verwoordingen dan zijn voorgangers en gaat bovendien ook intern de strijd aan door zijn beleid om corruptie in de Vaticaanse bank tegen te gaan. Hoofdvraag: Welke rol speelt religie bij het door de maffia legitimeren van de machtige positie van de Cosa Nostra op Sicilië, in de periode vanaf 1861 tot aan het heden? In dit onderzoek is uiteengezet welke rol religie speelt bij het legitimeren van de machtspositie van de maffia. De eerste rol die religie speelt in de instandhouding van de macht van de maffia is dat de kerk het maffiaprobleem lang gemarginaliseerd of zelfs ontkend heeft, hierdoor werd de mythevorming over een eervolle maffia met historische wortels lang in stand gehouden. Een tweede rol is dat de kerk na de Italiaanse eenwording vijandig gestemd was tegen de Italiaanse staat, hiermee was de kerk deels debet aan het falen van de staatsvorming in de nieuwe eenheidsstaat. Als gevolg van het falen van die staatsvorming kon de machtspositie van de maffia groeien.
64 64 Een derde rol is dat er in de Italiaanse politiek ruim een eeuw lang wederkerige verwantschappen hebben bestaan tussen maffiosi, katholieke politici en geestelijken. Deze verwantschappen hadden als doel door middel van diensten de wederzijdse belangen te dienen. Deze wederkerige verwantschap wordt aangeduid met de religieus-politiek-criminele nexus. Een vierde rol is dat religie binnen de Cosa Nostra zorgt voor eenheid en verbinding, bijvoorbeeld door gebruik te maken van religieuze symboliek tijdens maffia-rituelen of door religieus taalgebruik in interne communicatie. Een vijfde rol is dat religie heeft gezorgd voor een sterkere sociale legitimatie van de maffia. Maffiosi speelden een prominente rol in het geestelijk leven in lokale gemeenschappen, wat zich onder meer uitte in het feit dat zij tijdens de mis een eigen kerkbank hadden. Een zesde rol is dat de kerk heeft toegestaan dat de maffia zich tot uitdrager van hemelse gerechtigdheid heeft gemaakt. Dat wil zeggen dat de maffia in staat was om te definiëren welke daden gerechtvaardigd waren omdat zij werden gepleegd vanuit de wil van God. Hierdoor kon religie een essentieel onderdeel worden van de ideologie van de Cosa Nostra. Een zevende rol is dat de kerk een ambivalente houding heeft geëtaleerd ten opzichte van het maffiaprobleem. Dit probleem werd gebagatelliseerd, ontkend en verzwegen. Sterker: sommige geestelijken werkten zelfs actief mee aan de activiteiten van de Cosa Nostra. Een achtste rol is dat de kerk toestemming gaf aan maffiosi voor het organiseren, financieren en misbruiken van religieuze processies en festivals. Hierdoor werden deze evenementen de facto georganiseerd ter meerdere eer en glorie van maffiosi. De kerk stond dit toe en verschafte deze praktijken op die manier legitimiteit. Een negende rol is dat de Vaticaanse bank zich heeft geleend voor het witwassen van de winsten die de maffia maakte, bijvoorbeeld in de internationale drugshandel. Een laatste rol is dat de kerk, in samenhang met de christendemocratische partij, in de maffia een bondgenoot zag in de strijd tegen het communisme. Omdat de kerk grote belangen had dit bondgenootschap in stand te houden, werd toegestaan en gelegitimeerd dat de maffia een machtiger positie kon verwerven. Vanaf de jaren tachtig en negentig is er een belangrijke kentering geweest in deze ontwikkeling. In navolging van het maatschappelijk middenveld, ontstond er een kerkelijke beweging tegen de maffia. De huidige paus, Franciscus, wordt gezien als het hoogtepunt van deze kentering. Dit wil echter niet zeggen dat de banden tussen kerk en maffia voorgoed zijn doorgesneden: er zijn nog steeds gevallen van samenwerking tussen geestelijken en maffiosi, bijvoorbeeld bij religieuze processies.
65 65 Eigen reflectie en suggesties voor vervolgonderzoek Vanaf de Italiaanse eenwording is er sprake van een sterke verstrengeling tussen kerk en maffia op Sicilië. De maatschappelijke beweging tegen de maffia, die in de jaren tachtig vorm kreeg, inspireerde geestelijken om ook een religieus geluid tegen de machtspositie en het geweld van de maffia te laten horen. De huidige paus, Franciscus, wordt beschouwd als het hoogtepunt van deze ontwikkeling. De paus laat een uitgesproken geluid tegen de maffia horen en veroordeelt in felle bewoordingen de gewelddadigheid van maffiosi. In de praktijk lijkt het effect van die harde toon en zelfs de excommunicatie van maffiosi mee te vallen: kerkelijke tegengeluiden zijn voor maffiosi weliswaar vervelend in de beeldvorming, maar weerhouden hen er niet van om nog altijd zorg te dragen voor de financiën en organisatie van religieuze festiviteiten. Ook de heilige missie van de paus om de Vaticaanse bank te zuiveren van corrupte elementen, vergt een lange adem. Het doorbreken van de nexus tussen kerk en maffia is niet haalbaar, zolang maffiosi nog toegang hebben tot de organisatie van processies en festivals en nog de mogelijkheid hebben via kerkelijke bankrekeningen geld wit te wassen. De verstrengeling tussen kerk en maffia zit echter diep verankerd in de structuur (en volgens sommigen ook de mentaliteit) van de Siciliaanse samenleving. Het doorbreken van die structuur wordt niet alleen bereikt door felle veroordelingen, maar is vooral een zaak van geleidelijke bewustwording. Of Franciscus, die in december 80 jaar wordt, het einde van de nexus kerk-maffia tijdens zijn pontificaat zal meemaken, valt dus nog te bezien. Recent heeft paus Franciscus concrete maatregelen aangekondigd in een zogeheten Motu Proprio, een document op eigen initiatief. 280 In dit document kondigt de kerkvader aan de corruptie in het Vaticaan aan te pakken. Als zijn maatregelen succesvol blijken, is dit voor de maffia die van oudsher geld witwast via de Vaticaanse bank een serieuze aderlating. Formeel is de samenhang tussen kerk, politiek en maffia doorbroken, maar vooral in lokale gemeenschappen kan de samenwerking tussen geestelijken en maffiosi nog hecht zijn. Om die reden is het doorbreken van één van de belangrijkste geldstromen van de maffia niet slechts symbolisch, maar ook in praktische zin een belangrijke stap in de richting van de ontmanteling van de samenhang tussen kerk en maffia. Ook de Italiaanse staat zet zich in om de samenhang met de maffia te doorbreken. Een recent voorbeeld is de arrestatie van de Italiaanse senator Antonio Caridi, begin augustus van dit jaar. 281 Caridi werd door de Italiaanse krant La Stampa een instrument van de ndrangheta 280 Jarl van der Ploeg, Franciscus haalt de bezem door bureaucratie in Vaticaan in: De Volkskrant (online via volkskrant.nl, 31 augustus 2016, laatst geraadpleegd: 3 september 2016). 281 Rop Zoutberg, Italiaanse senator onder vuur vanwege banden met maffia op: NOS.nl (online via nos.nl, 5 augustus 2016, laatst geraadpleegd: 3 september 2016).
66 genoemd. Nadat uit justitieel onderzoek bleek dat Caridi nauwe banden onderhield met de maffia, werd hij uit zijn politieke functie ontheven. Dit voorval toont goed aan hoe serieus de Italiaanse staat zijn taak neemt om de samenhang tussen politiek en georganiseerde misdaad te doorbreken. Dit is lijn met de maatschappelijke tendensen in het denken over de maffia: onder invloed van verschillende maatschappelijke organisaties is het bewustzijn over de invloed van de maffia toegenomen. Dit heeft als gevolg dat er in het publieke leven en in de media steeds meer ruimte is voor kritiek op de maffia en dus ook kritiek op samenwerking tussen geestelijken of politici met maffiosi. In deze masterscriptie is slechts zijdelings aandacht geweest voor de rol van het IOR, de Vaticaanse bank. Een suggestie voor verder onderzoek zou zijn om de rol van het IOR bij het actief ondersteunen van maffiosi te analyseren. Dit onderzoek is om twee redenen belangrijk: in de eerste plaats geeft de verstandhouding tussen het Vaticaan en de maffia weer hoe maffiosi opereren op het hoogste niveau van de Rooms-Katholieke kerk en in de tweede plaats vormt het doorbreken van een samenwerking tussen het Vaticaan en de maffia een deel van de ontmanteling van de nexus tussen kerk en maffia. 66
67 Bronvermelding en literatuurlijst 67 Boeken: Biagi, E., Il boss è solo. Buscetta: la vera storia di un vero padrino (Milaan: Arnoldo Mondadori Editore, 1986). Blok, A., The mafia of a Sicilian village, 1860-1960. A study of violent peasant entrepeneurs (New York: Harper & Row, 1974). Cantazaro, R., Men of respect: a social history of the Sicilian mafia (New York: Simon and Schuster, 1992). Dickie, J., Blood brotherhoods. The rise of the Italian mafias (Londen: Hodder and Stoughton, 2011). Dickie, J., Cosa Nostra. A history of the Sicilian mafia (Londen: Hodder and Stoughton, 2004). Dickie, J., Mafia Republic. Italy s criminal curse. Cosa Nostra, Camorra and ndrangetha from 1946 to the present (Londen: Hodde rand Stoughton, 2013). Dino, A., La mafia devota. Chiesa, religione, Cosa Nostra (Rome: Editori Laterza, 2008). Duggan, C., The force of destiny. A history of Italy since 1796 (Londen: Penguin Books, 2007). Farell, J., Understanding the mafia (Manchester: Manchester University Press, 1997). Gambetta, D., The Sicilian mafia. The bussiness of private protection (Cambridge: Harvard University Press, 1996). Ginsborg, P., Italy and its discontents. Family, civil society, state, 1980-2001 (Londen: Penguin Books, 2001). Jamieson, A., The Antimafia: Italy s fight against organized crime (Londen: Palgrave Macmillan, 2000). Lupo, S., History of the mafia (New York: Columbia University Press, 2009). Osta, J. van, Een geschiedenis van het moderne Italië (Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2008). Stille, A., Excellent cadavers. The mafia and the death of the first Italian Republic (Londen: Vintage, 1996). Varese, F., Mafias on the move. How organized crime conquers new territories (Princeton: Princeton University Press, 2011). Artikelen: Badolati, A., Il nonno del piccolo Coco era pronto a pentirsi in: Gazetta del Sud Calabria (online via: gazetadelsud.it, 18 februari 2015). Barbuto, N. en Boer, S. de, Mini-docu: hoe de paus het opneemt tegen de maffia in: De Correspondent (12 juli 2014, online via correspondent..nl). Behan, T., Giueseppe Impastato: his actions, his murder, the investigation and the cover up in: Centro Siciliano di Documentazione Giuseppe Impastato (2008). Blok, A., Anthropology of mafia in: Paul Baltus en Neil Smelser, International Encyclopedia of the Social & Behavorial Sciences (Amsterdam: Elsevier, 2015).
68 68 Bohlen, C., Vatican draws criticism for embrace of Andreotti in: The New York Times (online via nytimes.com, 20 december 1995). Dickie, J., Would the mafia target pope Francis over Vatican reforms? in : CNN.com (online via: cnn.com, 15 november 2013). Dino, A., For Christ s sake. Organized crime and religion in: Felia Allum en Renate Siebert, Organized crime and the challenge to democracy (Hoboken: Taylor and Francis, 2014). Fox, J., Comperative politics in: David Yamane (ed), Handbook of Religion and Society (Cham: Springer, 2016). Giannantonio, A., Anti-mafia priest s death raises questions in: National Catholic Reporter (8 oktober 1993). Jamieson, A., Anti mafia efforts in Italy, 1992-1997 in: Studies in Conflict and Terrorism (1998, Vol. 21, Nr. 3). Merlino, R., Con il volere di Dio. Bernardo Provenzano and religious symbolic ritual in: Modern Italy (2012, Vol. 17, Nr. 3). Merlino, R., Sicilian mafia, patron saints, and religious processions: the consistent face of an ever-changing criminal movement in: California Italian Studies (2014, Vol. 5, Nr. 1). Merlino, R., Tales of trauma, identity, and God. The memoirs of maffia bosses Michele Greco and Leonardo Vitale in: The European Review of Organized Crime (2014, Vol. 1, Nr. 2). Merlino, R., The sacred oath of a secret ritual: performing authority and submission in the mafia initiation ceremony in: Forum (2013, Nr. 17). Paoli, L., De politiek-criminele nexus in Italië; 150 jaar betrekkingen tussen maffia en politiek in: Justitiële verkenningen: politiek en georganiseerde misdaad (2009, Vol. 35, No. 3). Perotta, J., Italian church silent as mafia kills clergy in: National Catholic Reporter (1 juli 1994). Ploeg, J. van der, Franciscus haalt de bezem door bureaucratie in Vaticaan in: De Volkskrant (3 september 2016). Puccio-Den, D., The Sicilian Mafia: Transformation to A Global Evil in: Etnográfica (2008). Said, H., Holy See, Unholy Mob. Church continues anti-mafia crusade in: Al Jazeera America (online via: america.aljazeera.com, 19 september 2015). Santino, U., La mafia è male, pèro in: Nacromafie (2001, Vol. X, Nr. X), 48-53. (online via centroimpastato.it). Saul, H., Pope Francis warns mafia repent over bloodstained money or end up in hell in: The Indepedent (22 maart 2014, online via independent.co.uk). Schneider, J. en Schneider, P., Reversible Destiny. Mafia, antimafia, and the struggle for Palermo (Berkeley: University of California Press, 2003). Schuman, M., Managing legitimacy: strategic and institutional approaches in: Academy of Management Journal (1995, Vol. 20, Nr. 3). Stille, A., The pope excommunicates the mafia, finally in: The New Yorker (24 juni 2014, online via newyorker.com). Wooden, C., Bishop bans processions after homage to mafia boss in: Catholic Herald (online via: catholicherald.co.uk, 11 juli 2014). Zoutberg, R., Italiaanse senator onder vuur vanwege banden met maffia op: NOS.nl (3 september 2016).
69 Documentaire: Evangelische Omroep, Dit is de dag, aflevering: De kerk en de maffia (uitgezonden op: 17 oktober 2015), 03:38-04:01. (Originele uitzending: CBC The Passionate Eye: The Pope and the Mafia) Interview: Interview met prof. dr. Anton Blok (Soest, 28 mei 2015). Speelfilm: Francis Ford Coppolla, The Godfather part III (Paramount Pictures, 1990). Persbericht: Reuters, Pope lambasts mobsters, says mafiosi are excommunicated, www.youtube.com/watch?v= Y5LK49NEJPs (21 juni 2014, laatst geraadpleegd: 19 oktober 2015). Website: CIA, World Factbook (online via: https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/it.html, versie: 4 augustus 2016). 69