zondag 29 april 2018

Naar wie luistert de koning?

Het netwerk van de koning
De rol van oudgedienden aan het Hof is vrijwel uitgespeeld. Het secretariaat bepaalt de koers van het koningschap.
Minstens twee conclusies kun je trekken na vijf jaar koningschap onder Willem-Alexander. Eén: oudgedienden aan het hof maakten plaats voor generatiegenoten van de vorst. En twee: het algemeen secretariaat van de koning speelt een prominente rol bij het uitzetten van de grote lijnen: wat zegt de koning en hoe geeft hij inhoud aan het – grotendeels ceremoniële – koningschap?
NRC deed onderzoek naar de raadgevers, werkcontacten en vrienden van Willem-Alexander. Wie zijn zij en waarom zijn zij belangrijk voor hem?
Van de circa twintig benaderde personen wil slechts een enkeling openlijk praten. Zodra het gespreksthema bekend is, gaan alle luiken dicht. „Niet netjes”, zegt de een. „Elke kwalificatie in de pers wordt aan het hof gewogen”, zegt de ander.
Sporters zijn het minst terughoudend. De koning kent er tientallen persoonlijk. Sommigen zoekt hij thuis op, zoals dressuuramazone Anky van Grunsven. Anderen belt hij op hun verjaardag of nodigt hij uit voor een van de ‘talenten-lunches’ die het hof regelmatig organiseert.
Ook de banden met bestuurders van Olympische organisaties NOC*NSF en IOC – de koning is erelid van de laatste – zijn warm. IOC-voorzitter Thomas Bach kent Willem-Alexander al meer dan twintig jaar. „Met zo’n gepassioneerde koning is de Nederlandse sport in goede handen”, schrijft hij. „Hij is altijd bereid mee te denken.” Maurits Hendriks, technisch directeur van NOC*NSF, vertelt dat hij direct met de koning mailt. Het antwoord komt meestal snel, vanaf de iPad.
Anderen die jarenlang belangrijk waren voor Willem-Alexander deden juist een stap terug. Zoals Jaap Leeuwenburg, die als particulier secretaris (tussen 1995 en 2009) een cruciale rol speelde bij het ‘klaarstomen’ van Willem-Alexander voor het koningschap. Ook voormalig ‘onderkoning’ Herman Tjeenk Willink verdween wat naar de achtergrond, al blijft de voormalig vice-president van de Raad van State en prominent PvdA’er een graag geziene gast aan het hof.
In 2015 kwam er ook een einde aan de ‘bijbelclub’ die bijna een kwart eeuw eerder was gevormd. Al die tijd las Willem-Alexander met een tiental Leidse studievrienden bijbelteksten onder leiding van de Haagse predikant Carel ter Linden. Die zorgde – met hulp van deskundigen van buiten – voor duiding.
De vijfwekelijkse bijeenkomsten werden drie jaar geleden om onduidelijke redenen gestaakt. Voor zover bekend kwam er niets voor in de plaats.
De gaten die oudere adviseurs in het netwerk van de koning achterlieten – Leeuwenburg is eind zestig, Tjeenk Willink halverwege de zeventig – zijn ingevuld door het secretariaat van de koning. Dat vervult een cruciale rol in de definiëring van het koningschap.
Onder leiding van algemeen secretaris Eric Verwaal en de ervaren adviseur Pien Zaaijer wordt nagedacht over werkbezoeken en belangrijke media-momenten. Kort na de aanslagen in Brussel, in 2016, bracht Willem-Alexander een bezoek aan de Haagse Schilderswijk. Tegen de achtergrond van de multiculturele markt riep hij de bevolking op „de rug recht te houden”, na de „aanval op onze open vrije samenleving.”
Dat soort publieke uitspraken doet spontaan aan, maar ze zijn zorgvuldig voorbereid door het secretariaat. De invloed van adviseur Jan Snoek is volgens insiders goed zichtbaar. De voormalig speechschrijver van onder anderen ex-politici Jan Peter Balkenende en Camiel Eurlings zei eerder dat een speech pas goed is als niet opvalt dat er dagenlang aan is geschaafd.


 

Prinses Beatrix

Moeder en raadgever. Niemand weet beter wat het koningschap inhoudt dan zij. De oud-vorstin wil haar zoon niet voor de voeten lopen. Zij vervangt hem soms bij officiële gelegenheden, bijvoorbeeld als hij in het buitenland zit. Beatrix zit er nog steeds bij als Willem-Alexander en Máxima op maandagochtend hun werk voorbespreken met adviseurs. Maar verder gaat zij haar eigen weg.

Koningin Máxima

Echtgenote en vertrouweling. Ze verleent niet alleen glamour aan het koningschap, maar corrigeert haar echtgenoot ook. Haar grote internationale netwerk is belangrijk. Daardoor kon de koning lobbyen voor een Nederlandse zetel in de Veiligheidsraad van de VN. Máxima vormt ook een schakel met de kunstwereld, een terrein waarop Willem- Alexander zich van oudsher minder gemakkelijk beweegt. Zij is beschermvrouwe van het Koninkrijk Concertgebouworkest en erevoorzitter van platform Meer muziek in de Klas. „De koningin is oprecht geïnteresseerd in kunst”, zegt Wim Pijbes, ex-directeur van het Rijksmuseum. „In dat opzicht treedt zij in de voetsporen van haar schoonmoeder.”

Prins Constantijn

Zeker na het overlijden van prins Friso, in 2013, is Constantijn als enige overgebleven broer belangrijker voor de koning geworden. Bovendien praat Constantijn de koning bij over de nieuwste technologische ontwikkelingen en startups in de IT-sector. De prins was eerder adviseur ‘digitale agenda’ van Eurocommissaris Neelie Kroes. Bij interviews over zijn werk maakt Constantijn een goed geïnformeerde, ontspannen indruk.

Algemeen secretariaat

Het vijfhoofdig secretariaat is niet alleen het administratief centrum, maar zet ook de grote lijnen voor het koningschap uit. Onder leiding van oud-diplomaat Eric Verwaal en zijn plaatsvervanger Freek Manche is bijvoorbeeld het project ‘Thuis’ in gang gezet. Waarden als ‘jezelf thuis voelen’ en ‘saamhorigheid’ krijgen veel ruimte in toespraken en media-optredens van de koning, die een verbindend koningschap nastreeft. Voor de (kerst)toespraken zorgt tekstschrijver Jan Snoek, die ook als adviseur optreedt. Verder blijft routinier Pien Zaaijer belangrijk. Nieuwkomer sinds augustus vorig jaar is derde adviseur Bram Gille. Hij was eerder ambtenaar bij Volksgezondheid en actief voor de ChristenUnie in Delft.

Marc ter Haar

Studievriend van de koning. Was getuige op diens huwelijk met Máxima en is peetouder van kroonprinses Amalia. Is niet bang de koning tegengas te geven. Betrok Máxima in 2012 bij het jaarlijkse evenement van Amsterdam Cityswim. Ter Haar is director bij accountantskantoor EY.

Tijo Collot d’Escury

Kent Willem-Alexander van de kleuterschool. Is peetoom van prinses Ariane en was getuige bij het koninklijke huwelijk. Is bestuurder en consultant bij adviesbureau Roland Berger. „Als ongekroond rentmeester van de Zuidas kan Collot de koning uitstekend voorzien van de laatste informatie over eventuele schimmige praktijken op de financiële apenrots van zijn koninkrijk”, schreef zakenblad Quote eerder dit jaar.

Maurits Hendriks

Technisch directeur van sportkoepel NOC*NSF. Kent de koning ruim twintig jaar. In Rio bracht de toenmalige chef de mission een dag door op de boot van het koninklijk paar, kort nadat turner Yuri van Gelder het olympische team had verlaten. De twee wisselden ervaringen uit hoe het is om in het brandpunt van de belangstelling te staan. Hendriks spreekt over „een respectvolle werkrelatie met persoonlijke aspecten”.

Pieter van den Hoogenband, Anky van Grunsven en andere sporters

De koning heeft een groot netwerk onder sporters opgebouwd. Met sommigen van hen onderhoudt hij persoonlijk contact. Dat geldt onder anderen voor zwemkampioen Pieter van den Hoogenband en dressuuramazone Anky van Grunsven. De eerste kreeg in 2008 buiten het zicht van de camera’s een knuffel van (toen nog kroonprins) Willem-Alexander na zijn vijfde plaats op de Olympische Spelen in Beijing. „Probeer jezelf opnieuw uit te vinden”, zei Willem-Alexander. De twee hebben ook een keer samen gezwommen. „Toen zag ik dat de koning een fantastische sprint op de 25 meter in zijn lijf heeft zitten.” Anky van Grunsven was een van de vijf ‘herauten’ bij de koninklijke inhuldiging, in 2013. Met zijn gezin bracht de koning in 2014 een bezoek aan haar manege in Erp. „Hij kan heel goed paardrijden”, zegt zij. „Hij had ook professioneel ruiter kunnen worden.”

Theo Dietz

Ondernemer en vriend. De twee worden samen gesignaleerd op golfclub Groendael in Wassenaar, eigendom van Dietz. De laatste werd onder meer rijk als importeur van sportartikelen en investeringen in private equity. Dietz is bevriend met zanger René Froger en voormalig profvoetballer Frank Rijkaard, ook bekenden van de koning.

Jan Derck van Karnebeek

Vriend en vertrouweling. Getrouwd met hofdame Pien van Karnebeek. Werd onlangs benoemd tot chief salesmanager bij Heineken.

Mark Rutte

De premier is de belangrijkste raadgever van de koning. Ze spreken elkaar zeker één keer per week. Hun relatie geldt als redelijk soepel, al schuurt het soms waar publieke- en privékwesties voor de Oranjes elkaar overlappen (belastingen, paleisverbouwingen, beveiliging). Naast Rutte hebben enkele andere ministers regelmatig contact met de koning. Sommigen meer persoonlijk, vanwege banden uit het verleden. Dat geldt bijvoorbeeld voor Ank Bijleveld (CDA, Defensie). Zij was eerder voorzitter van het Nationaal Comité 200 jaar Koninkrijk.

Vaste staatsrechtelijke raadgevers

De voorzitters van de Eerste- en Tweede Kamer, Broekers-Knol en Arib, spreken de koning qualitate qua een paar keer per jaar. Ontmoetingen duren nooit langer dan een uur. Piet Hein Donner, vice-voorzitter van de Raad van State, geldt als ‘een belangrijk adviseur van het staatshoofd bij staatkundige kwesties’. Hij kreeg echter nooit de invloedrijke positie die zijn voorganger, Herman Tjeenk Willink, binnen het koningshuis had.

Herman Tjeenk Willink

Peetvader van prinses Amalia. Hij bekleedde vijftien jaar (1997-2012) het ambt van vicevoorzitter van de Raad van State. Hij was een vertrouweling van Beatrix en is dat nog steeds – zij het in mindere mate – van Willem-Alexander. Zijn levenspartner Quintus Marck komt ook regelmatig op het paleis.

Koning Filip van België en Mathilde

De koning van België is geen vriend van Willem-Alexander, maar de twee zijn wel „vanaf de wieg met elkaar vertrouwd”, zegt Wim Dehandschutter, royalty-expert van Het Nieuwsblad. Ze wisselen adviezen uit en toen het Belgische koningspaar eens vakantie hield in Nederland, stelden Willem-Alexander en Máxima kasteel het Oude Loo ter beschikking. Ook groothertog Henri van Luxemburg en echtgenote Maria Teresa staan op goede voet met Willem-Alexander. Prinses Victoria van Zweden is peettante van prinses Amalia.

Frederik van Welderen Baron Rengers

Vriend. Getrouwd met Samantha van Welderen barones Rengers-Deane, een jeugdvriendin van koningin Máxima. Samantha was getuige bij de koninklijke bruiloft en is peetmoeder van prinses Amalia.